Dinlenen Boksör

Dinlenen Boksör Heykeli, fotoğraf: Livioandronico2013, 2015, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

1885 yılında Roma’da, Quirinal Tepesi’nin güney yamacında keşfedilen ve MÖ 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Dinlenen Boksör (veya Terme Boksörü), antik dünyadan günümüze erimeden ulaşabilmiş en nadir ve etkileyici bronz heykellerden biridir. Günümüzde Roma'daki Museo Nazionale Romano koleksiyonunda yer alan ve Palazzo Massimo alle Terme'de sergilenen bu eser, uzun süre üzerindeki bazı harfler nedeniyle "Belvedere Torso"nun yaratıcısı Apollonius'a ait olduğu düşünülse de üzerinde herhangi bir imza bulunmamaktadır. Dolaylı kayıp balmumu tekniğiyle sekiz ayrı parça halinde dökülüp birleştirilen eser, Klasik Yunan Dönemi’nin idealize edilmiş kusursuz genç beden anlayışından uzaklaşarak Hellenistik dönemin gerçekçi, duygusal ve psikolojik derinlik taşıyan üslubunu yansıtır. Kayalık bir zemin üzerinde resmedilen geniş omuzlu ve kaslı yumruk dövüşçüsü, sert bir mücadelenin hemen ardından yorgunlukla otururken betimlenmiştir. Ancak başını ani bir refleksle yana çevirişi—seyircilerin alkışına ya da yeni bir rakibin girişine verilen bir tepki gibi—ve vücudundaki kas gerilimi, sporcunun bitkinliğine rağmen her an yeniden doğrulup dövüşe girmeye hazır, dirençli yapısını gözler önüne serer.

Eserin sanatsal değerini zirveye taşıyan en önemli unsur, üzerindeki sarsıcı ayrıntılar ve incelikli metal işçiliğidir. Eski Yunan boksunda ana hedef baş bölgesi olduğundan, sporcunun yüzündeki darbeler anatomik bir hassasiyetle işlenmiştir: Kırık burnu, şişmiş sağ gözü, darbelerden deforme olmuş "karnabahar" kulakları ve muhtemelen dökülen dişleri nedeniyle içeri çekilmiş yara izli dudakları dikkat çeker. Yüzdeki kesiklerden, göğüsten ve kollardan sızan kan damlaları ile sağ göz altındaki morluklar; farklı bakır alaşımları ve kakma teknikleri kullanılarak belirgin, koyu renklerle betimlenmiştir. Ellerdeki himantes adı verilen deri boks eldivenleri dışında tamamen çıplak olan bu figürün ayak ve el kısımlarındaki belirgin aşınmalar, antik dönemde ona iyileştirici veya tılsımlı güçler atfedilerek sıkça dokunulduğunu gösterir. Muhtemelen halk arasındaki bu hürmet ve koruma arzusu sayesinde heykel, geç antik çağdaki barbar istilaları ve yıkımlar sırasında zarar görmemesi için kasıtlı olarak toprağa gömülmüş ve günümüze kadar bütünlüğünü koruyarak ulaşmıştır. 

Kaynaklar

Smarthistory. Boxer at Rest.

The Metropolitan Museum of Art. The Boxer.

Wikipedia. Boxer at Rest.

Periandros

Periandros, fotoğraf: Jastrow, Kamu Malı (Public Domain).

Korinthos’un ikinci tiranı ve Eski Yunan'ın en tartışmalı siyasi figürlerinden biri olan Periandros (MÖ 625 – 585), babası Kypselos’tan devraldığı yönetimi hem büyük bir ekonomik güç hem de otokratik bir baskı rejimiyle sürdürmüştür. Mısır ile kurduğu yakın ticari ilişkileri, ailesinden birine Mısır kökenli "Psammetikhos" adını verecek kadar ileri taşıyan Periandros, Ege ve Kuzeybatı Yunanistan’da nüfuzunu genişletmiştir. Bu doğrultuda Apollonia, Epidamnos ve Khalkidike bölgesindeki tek Korinthos sömürgesi olan Potidaia’yı kurmuş; deniz ticaretini güvenli kılmak adına korsanlıkla mücadele edip güçlü bir savaş donanması inşa etmiştir. Saron Körfezi ile Korinthos Körfezi arasındaki dar kıstakta gemilerin karadan taşınmasını sağlayan raylı taş yol "Diolkos"u inşa ettirerek ve kentin liman altyapısını güçlendirerek Korinthos’u Akdeniz’in en müreffeh ticaret merkezine dönüştürmüştür.

Ekonomik ve ticari atılımların yanı sıra kentsel ve kültürel alanda da Korinthos onun döneminde altın çağını yaşamıştır. İmal edilen ünlü renkli Korinthos seramikleri tüm Akdeniz pazarına hakim olurken, heybetli Apollon Tapınağı gibi anıtsal mimari projeler Dor düzeninin gelişimini tetiklemiştir. Felsefe, sanat ve edebiyata büyük ilgi duyan Periandros, mitoslara konu olan ünlü şair Arion gibi isimleri sarayında ağırlamıştır. Toplumsal tabanda zenginliğin belirli ellerde toplanmasını engellemek adına toprak mülkiyetine sınırlamalar getirmiş, köylü ile fakir halk lehine düzenlemeler yapmış ve idari harçlar yoluyla şehir bütçesini sürekli canlı tutmuştur.

Ancak bu parlak kültürel ve ekonomik tablo, Periandros’un kişisel hayatındaki ve yönetim anlayışındaki aşırı gaddarlıkla gölgelenmiştir. Gücünü korumak için muhafız birlikleri kuran ve Miletoslu Thrasybulos’un "en yüksek başakları biçme" tavsiyesini uygulayarak potansiyel rakiplerini tek tek yok eden Periandros, halk gözünde merhametsiz bir figüre dönüşmüştür. Öfke krizinde hamile karısı Melissa’yı öldürmesi, ardından kadınların giysilerini onun ruhu için yaktırması ve oğlunun öldürülmesine karşılık Korkyra’dan (Korfu) 300 soylu çocuğu kısırlaştırılmak üzere Lidya’ya göndermesi gibi olaylar onun acımasız imajını pekiştirmiştir. Yaşlandığında arkasında yıpranmış bir rejim bırakarak ölen Periandros’un ardından, ardılı Psammetikhos ancak birkaç yıl iktidarda kalabilmiş ve Korinthos’taki tiranlık dönemi yerini temsilcilerden oluşan ılımlı bir oligarşiye bırakmıştır.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Kentauromakhia

Lapithler ve Kentaurların Savaşı, Sebastiano Ricci, 1705.

Yunan mitolojisinin en ikonik çatışmalarından biri olan Kentauromakhia, Lapith Kralı Peirithoos’un düğününde patlak veren kanlı bir savaşın öyküsüdür. Peirithoos akrabası olan Kentaurları kendi düğün ziyafetine davet etmiş ve bu şekilde Lapithler ve Kentaurlar aynı sofrada bir araya gelmişti. Ancak Kentaurlar şarap içmeye alışık değildiler ve nitekim alkolün etkisiyle kontrolünü yitiren Kentaur Eurytion, ev sahibinin konağında taşkınlık çıkarıp geline sarkıntılık etmeye başladı. Bu saygısızlık karşısında öfkeye kapılan Lapith yiğitleri, Eurytion’u derhal yakalayarak dışarı sürüklediler; ceza ve ibret olarak kulaklarını ve burnunu kesip onu kovdular. Kardeşlerine yapılan hareketin öcünü almak isteyen Kentaurların saldırısıyla başlayan kaos, düğün şölenini tam anlamıyla bir can pazarına dönüştürdü. 

Savaşın kaderini, düğünde davetli olarak bulunan efsanevi kahraman Theseus’un Lapithlere destek olması tayin etti. Kayıplara rağmen Theseus ve Lapithlerin üstün gayreti sayesinde Kentaurlar mağlup edildiler. Bu hikaye, Eski Yunan kültüründe ve sanatında yalnızca mitolojik bir anlatı değil; aynı zamanda medeniyetin ve toplumsal kuralların, barbarlık ve kaosa karşı kazandığı zaferin simgesel bir dışavurumudur.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi (1. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1906, Pera Müzesi, İstanbul.

Türk resim sanatının öncü ismi Osman Hamdi Bey’in imzasını taşıyan Kaplumbağa Terbiyecisi, Osmanlı aydınlanma sürecinin, Doğulu kimlik ile Batılı akademik anlayışın kesişiminde yer alan en ikonik yapıtlarından biridir. Sanat eğitiminden arkeolojiye, müzecilikten mühendislik ve eğitim kurumlarının kuruluşuna kadar birçok alanda yenilikçi adımlar atan sanatçı, bu eserinde Bursa Yeşil Cami’nin döküntü çinili odasında geleneksel kıyafetler içinde bir derviş kılığında kendisini modellik ederken betimler. Arkasında tuttuğu ney ve sırtındaki vurmalı çalgıyla kaplumbağaları terbiye etmeye çalışan bu figür, sanatsal üslubunun yanı sıra dönemin toplumsal yapısına da ayna tutar. Eserin fikir kaynağının ise sanatçının Paris yıllarında takip ettiği Tour du Monde dergisinde yer alan ve Japonya’daki kaplumbağa terbiyecilerini konu edinen bir gravür olduğu düşünülmektedir.

Eser, Osman Hamdi Bey tarafından birer yıl arayla iki farklı versiyon olarak resmedilmiştir. İlk kez 1906 yılında Fransız Sanatçılar Derneği’nin Paris’teki sergisinde L’homme aux Tortues (Kaplumbağalı Adam) adıyla sergilenen ve günümüzde Pera Müzesi’nde yer alan ilk versiyon, Türk resim tarihinin en kıymetli parçaları arasında bulunur. 1907 tarihli ikinci versiyon ise günümüzde Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonundadır. İki tablo ana kompozisyon bakımından büyük benzerlik gösterse de ince estetik farklar barındırır: İlk versiyonda beş kaplumbağa yer alırken ikinci versiyonda kaplumbağa sayısı altıya yükselmiş; mekâna Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı bir testi, “Muhammed” yazılı ek bir hat levhası ve sanatçının dünürü Münir Paşa’ya yönelik Fransızca ithaf notu eklenmiştir.

Kaplumbağa Terbiyecisi (2. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1907, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Kaplumbağa Terbiyecisi, yalnızca mekânsal ve ikonaografik detaylarıyla değil, barındırdığı derin alegorik anlamlarla da Türk sanat tarihine yön vermiştir. Tablodaki derviş figürü, değişime ve yeniliğe direnen bir toplumu sanat ve kültür yoluyla muasır medeniyet seviyesine çekmeye çalışan sabırlı fakat yorgun bir aydının—yani Osman Hamdi Bey’in kendisinin—sembolü olarak yorumlanır. Dervişin elindeki neyi üflemek yerine arkasında tutması, toplumu eğitme ve dönüştürme çabasındaki dervişane sabrın sınırlarını ve karşılaşılan direnci simgeler. Mekândaki “Kalplerin şifası, sevgiliye kavuşmaktır” yazılı hat levhası esere mistik bir derinlik katarken, Osman Hamdi Bey’in bu yapıtı Doğu-Batı sentezini ve modernleşme sancılarını tuvale aktaran ölümsüz bir başyapıt haline getirmiştir.

Kaynaklar

İş Sanat. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Pera Müzesi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Vikipedi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Ağlayan Kadınlar Lahdi

Ağlayan Kadınlar Lahdi, fotoğraf: M.Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

1887 yılında Osman Hamdi Bey tarafından Sidon (Sayda) Krallık Nekropolü’nde gün yüzüne çıkarılan Ağlayan Kadınlar Lahdi, MÖ 4. yüzyılın ortalarına (yaklaşık MÖ 370-350) tarihlendirilmektedir. Pentelikon mermerinden yapılan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen bu anıtsal eser, adını üzerindeki İyon düzenindeki sütunların arasında resmedilmiş 18 üzgün kadın figüründen alır. Lahdin, zevke ve lükse düşkünlüğüyle bilinen, aynı zamanda Hellen kültürüne yakınlığıyla tanınan Sidon Kralı I. Straton’a veya dönemin varlıklı bir kişisine ait olduğu düşünülmektedir. Doğu ve Batı sanatının sentezini sunan bu yapı, antik çağ sütunlu lahitlerinin en erken ve etkileyici örneklerinden biri kabul edilir.

Eserin en dikkat çekici yanı, klasik mitolojik veya kahramanlık sahneleri yerine insanı derinden etkileyen bireysel bir hüznü ve yası konu almasıdır. İyon tapınağı biçimindeki lahdin etrafında sıralanan 18 kadının her biri; duruşu, oturma biçimi, giysisi ve el jestleriyle birbirinden farklı ifadelerde tasvir edilmiştir. Kiminin başı örtülü kiminin açık, bir kısmı ayakta bir kısmı ise kederle oturur halde betimlenen bu figürlerin, ölen kralın eşleri, haremi ya da eski Fenike-Hellen geleneklerine uygun olarak kiralanmış ağıt yakıcı kadınlar oldukları tahmin edilmektedir. Eserin kapağında cenaze alayı (ekfora), kaidesinde ise kralın güç ve asaleti simgeleyen av sahneleri yer alır.

Lahdin uzun kenarlarından biri.

Mimari ölçüleri (2.97 m yükseklik, 2.54 m uzunluk, 1.37 m genişlik) ve zengin detaylarıyla adeta minyatür bir anıt mezarı (Mausoleum) andıran lahit, sadece dönem sanatına değil Türk müzecilik tarihine de damga vurmuştur. Bulunduğu dönemde dünya çapında büyük ses getiren lahitlerin sergilenmesi amacıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin ana binası inşa edilmiştir. Mimar Alexandre Vallaury, müze binasının ön cephesini tasarlarken doğrudan Ağlayan Kadınlar Lahdi'nin tapınak formundaki mimari çizgilerinden esinlenmiştir. Yağmalandığı için içinden sadece merhumun kemikleri ve bronz bir kemer tokası çıkan bu eşsiz eser, Doğu-Batı etkileşimini ve antik cenaze geleneklerini günümüze taşıyan büyüleyici bir şaheserdir.

Lahdin kısa kenarlarından biri.

Kaynaklar

Aktüel Arkeoloji. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Wikipedia. Sarcophagus of the mourning women.

Pyrrhos Savaşları

Pyrrhos Savaşlarını tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Pyrrhos Savaşları (MÖ 280-275), Hellen dünyası ile yükselmekte olan Roma Cumhuriyeti’nin tarihte ilk kez doğrudan karşı karşıya geldiği, Akdeniz’in askeri ve siyasi güç dengesini kökünden değiştiren kritik bir dönüm noktasıdır. Güney İtalya’daki zayıflayan Hellen koloni kenti Taras’ın (latince Tarentum), Roma’nın Güney İtalya üzerindeki nüfuzunu genişletmesinden kaygılanarak Epeiros (Epir) Kralı Pyrrhos’tan askeri yardım istemesiyle başlayan bu çatışma zinciri, dönemin en gözde askeri taktiklerinin çatışmasına sahne olmuştur.

III. Aleksandros’un (Büyük İskender) annesi Olympias'ın yeğeni olan ve yaşadığı dönemin en yetenekli komutanları arasında gösterilen Epeiros Kralı Pyrrhos, İtalya topraklarına adım attığında yanında Makedon tarzı kusursuz bir phalanks (falanks) ordusu, seçkin süvariler ve Romalıların o güne kadar savaş meydanında hiç karşılaşmadığı savaş filleri getirmişti. MÖ 280 yılındaki Herakleia Muharebesi ile MÖ 279 yılındaki Ausculum Muharebesi'nde Romalılar, fillerin yarattığı dehşet ve phalanks düzeninin aşılması güç mızrak duvarı karşısında ağır yenilgiler aldı. Ancak Roma, taktiksel olarak kaybetse de yılmaz insan kaynağı ve tavizsiz direnci sayesinde geri çekilmek yerine taze birliklerle sürekli yeniden toplandı.

Tarihe adını yazdıran "Pyrrhos Zaferi" kavramı da tam olarak bu süreçte doğdu. Ausculum Muharebesi'nin ardından, zafer kazanmış olmasına rağmen en seçkin subaylarını, deneyimli askerlerini ve ordusunun büyük bir kısmını kaybeden Pyrrhos'un, kendisini tebrik eden komutanlarına söylediği aktarılan "Romalılara karşı bir zafer daha kazanırsak tamamen mahvolacağız" sözü, bu çelişkili askeri durumu özetler. Lojistik ve insan gücü bakımından kendi evinden uzakta olan Pyrrhos için her kayıp telafisi imkansız bir darbeyken, Roma kendi topraklarında ordularını hızla yenileyebiliyordu.

İtalya'da yıpranan Pyrrhos, bu kilitlenmeyi kırmak adına yönünü Sicilya’ya çevirdi. O dönemde Sicilya’daki Hellen kent devletleri, adayı kontrolü altına almaya çalışan Kartaca’nın yoğun askeri baskısı altındaydı. Syrakusai kentinin çağrısıyla adaya geçen Pyrrhos, Kartaca kuvvetlerini geri püskürterek geniş bir bölgeyi özgürleştirdi; ancak adadaki Hellen kentlerinin kendi arasındaki anlaşmazlıkları, otoriter yönetimine karşı çıkan huzursuzluklar ve donanma eksikliği nedeniyle aradığı kalıcı insan gücü ile kaynağı temin edemedi. İtalya’da güçlenen Roma tehlikesi yeniden baş gösterince MÖ 275 yılında Beneventum Muharebesi’nde Romalıların karşısına tekrar çıktı.

Beneventum’da Roma, hem savaş filleri üzerindeki stresi meşaleler ve gürültüyle lehlerine kullanmayı öğrenmiş hem de geleneksel katı phalanks yapısına karşı "maniple sistemi" adını verdikleri esnek piyade taktiğini mükemmelleştirmişti. Sert ve dönmesi zor tek bir blok halinde hareket eden Makedon phalanksının aksine Roma ordusu; hastati, principes ve triarii adı verilen, satranç tahtasına benzer boşluklu üç sıra halinde dizilen ve bağımsız hareket edebilen küçük birliklerden oluşuyordu. Bu esnek yapı, engebeli arazide phalanks safında oluşan en ufak yarıklara sızarak uzun mızrakların (sarissa) işlevsiz kaldığı yakın mesafede kılıç dövüşüyle Pyrrhos'un hatlarını çözmeyi başardı. Net bir askeri zafer kazanamayacağını ve ordusunun tükenme noktasına geldiğini gören Epeiros Kralı, İtalya Yarımadası’nı terk ederek Yunanistan’a dönmek zorunda kaldı.

Pyrrhos Savaşları'nın sona ermesiyle birlikte Roma, Güney İtalya’daki tüm Hellen şehir devletlerini egemenliği altına alarak İtalya Yarımadası’nın rakipsiz hakimi haline geldi. Bu zafer, Akdeniz dünyasına Roma’nın artık sadece bölgesel bir güç değil, büyük Helenistik krallıkları ve Kartaca’yı sarsabilecek küresel bir askeri dev olduğunu ilan etti. Taktiksel esneklik ile lojistik direncin, dönemsel askeri dehaya üstün geldiği bu savaşlar dizisi, Antik Çağ askeri tarihinin en öğretici kesitlerinden biri olarak kabul edilir.

Kaynaklar

Appianos. (2022). Roma tarihi: Krallar, İtalya, Samnitler, Keltler, Sicilya ve Adalar (O. Demir, Çev.). Pinhan Yayıncılık.

Boatwright, M. T. - D. J. Gargola, R. J.A. Talbert, N. Lenski. (2022). Romalıların Kısa Tarihi (İ. Kısacık, Çev.). Say Yayınları.

Faulkner, N. (2015). Roma Kartalların İmparatorluğu (Ç. Sümer, Çev.). Yordam Kitap.

Lomas, K. (2022). Demir Çağı'ndan Kartaca Savaşları'na (M.Ö. 1000 - M.Ö. 264) Roma'nın yükselişi (U. C. Ardal, Çev.). Kronik Kitap.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Kharon

Kharon'un Kayığı, Jose Benlliure y Gil, 1919.

Yunan mitolojisinde ölülerin kayıkçısı Kharon, karanlıklar dünyasının efendisi Hades’in hüküm sürdüğü Yeraltı Dünyası ile yaşayanlar alemini birbirinden ayıran Styx ve Acheron nehirlerinin muhafızıdır. Gece tanrıçası Nyx ile karanlığın simgesi Erebos’un oğlu olan bu kasvetli figür, kayığıyla sadece bedensel varlığını yitirmiş ruhları karşı kıyıya taşımakla görevlidir. Edebiyat ve sanatta genellikle çirkin, huysuz, kirli sakallı ve gözleri kor gibi parlayan yaşlı bir adam olarak tasvir edilen Kharon, nehrin sularında yıllardır aynı hüzünlü seyrini sürdürür.

Antik Yunan geleneklerinde Kharon’un hizmeti karşılıksız değildi; kayıkçı, taşıdığı her ruh için "obolos" adı verilen küçük bir bozuk para talep ederdi. Bu nedenle Eski Yunanlar, sevdikleri öldüğünde ruhun karşı kıyıya sorunsuz geçebilmesi için cenazenin dilinin altına veya gözlerinin üzerine bir sikke yerleştirirlerdi. Parasız olan ya da usulüne uygun defnedilmeyen ruhlar ise Kharon tarafından reddedilir ve nehir kıyılarında yüzyıl boyunca huzursuzca sürüklenmeye mahkûm edilirdi. Nitekim canlıların karşıya geçmesi kesinlikle yasak olsa da Herakles, Ölüler Diyarı’na indiğinde Kharon’u kendisini taşıması için zorlamış, kayıkçı direnince de onu kaba kuvvetle boyun eğdirmişti. Kharon çaresizce bu isteği yerine getirse de yaşayan birini karşıya geçirdiği için Hades tarafından cezalandırılarak bir yıl boyunca zincire vurulmuştur.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Arnolfini Portresi

Arnolfini Portresi, Jan van Eyck, 1434.

Jan van Eyck’ın 1434 tarihli "Arnolfini Portresi" (The Arnolfini Portrait) tablosu, Erken Hollanda resminin en ikonik eserlerinden biridir ve günümüzde Londra’daki National Gallery koleksiyonunda (NG186) sergilenmektedir. Meşe panel üzerine yağlıboya ile yapılan bu tam boy çift portresi, Bruges kentinde yaşayan zengin İtalyan tüccar Giovanni di Nicolao Arnolfini ile eşini özel bir odada betimler. Uzun yıllar bir nikah töreninin resmi kaydı olarak kabul edilen eser, modern sanat tarihçileri tarafından daha çok çiftin toplumsal statüsünü, zenginliğini ve birbirlerine olan bağlılıklarını sergileyen bir portre olarak değerlendirilmektedir. Odadaki lüks mobilyalar, ağır kürk kumaşlar, pencere kenarındaki ithal portakallar ve yerdeki sadakat simgesi küçük köpek gibi her bir ayrıntı; Van Eyck’ın ışığı, dokuları ve alan derinliğini aktarmadaki eşsiz ustalığını gözler önüne serer. 

Tablonun en büyüleyici ve devrimsel yönü ise arka duvardaki detaylarda gizlidir. Duvarın merkezinde yer alan dışbükey ayna, sadece odayı ve çiftin arkasını değil, kapı eşiğinden içeri giren iki kişiyi daha yansıtır. Aynanın hemen üzerinde Latin harfleriyle yer alan "Johannes de eyck fuit hic 1434" ("Jan van Eyck buradaydı 1434") imzası, sanatçının kendisini olaya doğrudan bir tanık olarak konumlandırdığını gösterir. Dışbükey aynanın etrafındaki Çarmıha Geriliş sahneleri, tavandaki avizede tek bir mumun yanıyor olması ve figürlerin duruşu; dini sembolizm ile seküler yaşamın ne kadar incelikle harmanlandığını kanıtlar. Van Eyck, katmanlı şeffaf boya tekniğiyle derinleştirdiği bu eserde, gerçekliğin kusursuz bir optik illüzyonunu yaratarak Batı sanat tarihinde çığır açmıştır.

Kaynaklar

National Gallery, London. Jan van Eyck | The Arnolfini Portrait | NG186. 

Smarthistory. Jan van Eyck, The Arnolfini Portrait. 

Wikipedia. Arnolfini Portrait.

Artemision Bronzu

Artemision Bronzu, fotoğraf: Nikos Kitsakis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yunanistan'daki Euboia (Eğriboz) Adası'nın kuzeyindeki Artemision Burnu açıklarında, MÖ 2. yüzyıla ait antik bir gemi batığında keşfedilen Artemision Bronzu, Klasik Yunan sanatına geçişi simgeleyen Erken Klasik döneme ait en ikonik eserlerden biridir. MÖ 460 civarına tarihlenen 2,09 metre boyundaki bu anıtsal heykel, fırlatma eyleminin hemen öncesindeki gerilimi ve potansiyel gücü kusursuz bir anatomik dengeyle yansıtır. Sanatçısının kim olduğu kesin olarak bilinemese de Kalamis, Onatas veya Myron gibi dönemin usta heykeltıraşları tarafından üretildiği düşünülmektedir. Yüzyıllar boyunca deniz altında kalmasına rağmen formunu büyük ölçüde koruyan yapıtın boş göz yuvalarına antik dönemde kemik veya taş işlendiği, dudak ve göğüs uçlarına ise bakır kakma yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin başyapıtları arasında sergilenen eser, Eski Yunan'ın en önemli kültür simgelerinden biri olarak görülmektedir.

Heykelin hangi tanrıyı temsil ettiği hususu arkeoloji dünyasında hâlâ süregelen en büyük tartışma konularından biridir. Figürün sağ elinde tuttuğu nesnenin kayıp olması nedeniyle tanrının Zeus mu yoksa Poseidon mu olduğu kesinleşmemiştir. Ancak uzmanların ve araştırmacıların büyük çoğunluğu eserin Zeus olduğu görüşünde birleşmektedir. Poseidon teorisi heykelin denizden çıkarılmasına dayandırılsa da dönem seramikleri ve küçük bronz biblolar incelendiğinde, Poseidon'un üçlü yabasıyla dürtme veya saplama hamlesi yaptığı; buna karşın elini başının üzerine kaldırıp fırlatma pozisyonu alan figürlerin daima yıldırım savuran Zeus'u simgelediği görülmektedir. Ayrıca uzun bir yabanın profil açısını kapatacak olması sanatsal estetik açısından zayıf bir olasılık görüldüğünden, heykelin şimşeğini fırlatmaya hazırlanan gök tanrısı Zeus'u tasvir ettiği kabul görmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Artemision Zeus or Poseidon.

Wikipedia. Artemision Bronze.

World History Edu. Artemision Bronze.

Kypselos

Apollon Tapınağı, Antik Korinthos.

Eski Yunan dünyasının bilinen ilk tiranı olan Korinthoslu Kypselos, MÖ 7. yüzyılda (yaklaşık MÖ 657-625) aristokratik düzene karşı gerçekleşen büyük bir siyasi dönüşümün simgesi olmuştur. Annesi Korinthos’u zalimce yöneten Bakkhiadai ailesinden gelen Kypselos, soylu sınıfa mensup olmasına rağmen halkın ve yükselen tüccar orta sınıfının desteğini almayı başarmıştır. Doğumuyla ilgili Bakkhiadaiları devireceğine dair anlatılan kehanetler ve bir erzak sandığında (kypsele) saklanarak suikastçılardan kurtarılmasına dair efsaneler, iktidarını meşrulaştırmak için kullandığı güçlü bir propaganda unsuru haline gelmiştir. Askeri bir komutan olarak alçakgönüllü ve yardımsever tutumuyla kitlelerin sevgisini kazanan Kypselos, Delphoi kehanet merkezinin de onayını alarak gerçekleştirdiği bir darbeyle oligarşiyi devirmiş ve yaklaşık otuz iki yıl sürecek tiranlık dönemini başlatmıştır.

İktidara geldikten sonra muhalifi olan aristokratlara karşı sürgün, el koyma ve infaz gibi acımasız yöntemler uygulayan Kypselos, buna karşılık geniş halk kitleleri nezdinde büyük bir itibar ve destek kazanmıştır. Korinthosluların en çok takdir ettiği yöneticilerden biri olarak, diğer tiranların aksine koruma birliği (muhafız) kullanmaya ihtiyaç duymadan hüküm sürmüştür. Aristokrasinin mağdur ettiği alt sınıfları gözeten adımlar atmış, fakir köylülere toprak tahsis etmiş ve toplumsal refahı artıracak düzenlemelere imza atmıştır. Kypselos’un bu halkçı yaklaşımı ve iç barışı sağlamaktaki başarısı, onun yalnızca Korinthos’ta değil, Yunan dünyasının genelinde saygın bir arabulucu ve itibar sahibi bir devlet adamı olarak görülmesini sağlamıştır.

Kypselos’un yönetimi altında Korinthos, Akdeniz’in en önemli ticari ve ekonomik güçlerinden biri haline gelerek altın çağını yaşamıştır. İtalya, Sicilya ve Etrüsk bölgesine yapılan ihracatı geliştirmek amacıyla ticaret rotaları üzerinde Leukas, Ambrakia ve Anaktorion gibi yeni sömürgeler kurulmuş; Korkyra (Korfu) Adası'nın kontrolü yeniden sağlanmıştır. Özellikle renkli bezemeleriyle ünlü ince Korinthos vazolarının üretimi ve ihracatı tavan yapmış, kent sanatsal ve sınai açıdan büyük bir ivme kazanmıştır. MÖ 625 civarında hayatını kaybeden Kypselos, arkasında ekonomik olarak güçlü, kolonileşmiş ve saygın bir kent devleti bırakarak yönetimi oğlu Periandros’a devretmiştir.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Pegasos

Pegasos, Jan Boeckhorst, 17. yüzyıl ortaları.

Yunan mitolojisinin en ikonik figürlerinden biri olan Pegasos, deniz tanrısı Poseidon ile yılan saçlı Medusa’nın birleşiminden doğan, saf beyaz kanatlara sahip efsanevi bir uçan attır. Efsaneye göre Pegasos, kahraman Perseus’un Medusa’nın kafasını kestiği anda Medusa'nın gövdesinden tam büyümüş ve görkemli bir şekilde ortaya çıkmıştır. Doğumunun ardından doğrudan Olympos Dağı’na uçan bu büyüleyici yaratık, gökyüzünün ve şimşeklerin efendisi Zeus’un hizmetine girmiş, tanrının yıldırımları ile şimşeklerini taşıma görevini üstlenmiştir. Ayrıca Pegasos, toynağını yere vurduğu yerlerde ilham veren tatlı su kaynakları çıkarmasıyla da tanınır; bunların en ünlüsü Helikon Dağı'ndaki Hippokrene kaynağıdır.

Pegasos’un efsanedeki en bilinen macerası ise bir diğer Yunan kahramanı Bellerophontes ile kesişir. Kahraman, tanrıça Athena’nın kendisine hediyesi olan altın bir dizgin sayesinde Pegasos’u dizginlemeyi başarmış ve bu sadık kanatlı atın sırtında, alevler kusan üç başlı canavar Khimaira’yı mağlup etmiştir. Ancak bu büyük başarı, Bellerophontes’in kibire kapılmasına ve Pegasos’un sırtında Olympos Dağı’na, tanrıların katına çıkmaya çalışmasına yol açmıştır. Bellerophontes’in bu küstahlığına öfkelenen Zeus, Pegasos’u ısırması için bir atsineği göndermiş; huysuzlanan atın sırtından düşen kahraman sakatlanarak trajik bir sonla baş başa kalmıştır. Sadakati ve saflığıyla öne çıkan Pegasos ise Olympos’a yolculuğuna tek başına devam etmiş, Zeus tarafından yıldızların arasına yerleştirilerek sonsuza dek gökyüzünü süsleyecek bir takımyıldıza dönüştürülmüştür.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Sütçü Kız

Sütçü Kız, Johannes Vermeer, yak. 1660.

Johannes Vermeer’in 17. yüzyıl Hollanda Altın Çağı Sanatı’nın en ikonik eserlerinden biri olan Sütçü Kız, gündelik yaşamı konu edinen janr resim geleneğinin en etkileyici örneklerinden biridir. Tabloda, sade bir mutfakta çömlek bir testiden kaseye büyük bir dikkatle süt döken bir hizmetçi kadın tasvir edilir. Vermeer; dini, mitolojik veya tarihi şatafatlı sahneler yerine, janr resminin ruhuna uygun olarak ev içi yaşamın dinginliğini ve sıradan bir insanın emeğini merkeze alır. Işığın pencereden süzülüp kadının sarı kıyafetine, ekmek kırıntılarına ve süt akıntısına vurma biçimi, bu mütevazı ana anıtsal bir atmosfer kazandırır.

Tablonun asıl gücü, Vermeer’in renk kullanımı ve detaylardaki ışık ustalığında gizlidir. Sanatçı, kıymetli ve doğal lapis lazuli taşından elde edilen ultra marin mavisini ve canlı sarıyı ustalıkla bir araya getirerek güçlü bir görsel denge kurar. Masadaki ekmeklerin üzerindeki parlak noktalar, nokta vuruş tekniğiyle (pointillé) işlenmiş olup nesnelere canlı bir doku hissi verir. Arka plandaki kireç sıvalı duvar ve yerdeki detaylar ise sıradan bir anı ölümsüzleştiren bu janr eserinin doğallığını pekiştirir. Günümüzde Amsterdam’daki Rijksmuseum’da sergilenen bu başyapıt, türünün en yetkin örnekleri arasında kabul edilmektedir.

Tralleis Ephebosu

Tralleis Ephebosu, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin en güzel eserlerinden biri olan Tralleis Ephebosu, Helenistik dönemin incelikli heykel sanatını günümüze taşıyan nadide bir başyapıttır. 19. yüzyıl sonlarında Aydın yakınlarındaki Tralleis antik kentinde gün ışığına çıkarılan ve Osman Hamdi Bey tarafından müze koleksiyonuna kazandırılan bu mermer heykel, Eski Yunan dünyasında gymnasion eğitimi alan, gençliğe adım atmış ergenlik çağındaki bir genci (ephebos) betimler. Spor veya antrenman sonrasında yorgun düşmüş genç adamın sağa doğru hafifçe bükülen başı, hüzünlü ve içe dönük bakışları, klasik eserlerin idealize güzelliğinin ötesinde insanı derinden etkileyen insani bir duygu durumu yansıtır. Gencin arkasındaki dikdörtgen sütuna yaslanmış duruşu ve bacak bacak üstüne atmış (kontrapost) pozisyonu yorgunluk hissini pekiştirmektedir.

Genç adamın pelerinine (khlamys) sarınmış duruşu, omuzlarındaki dökümlü kumaş kıvrımları ve anatomik detaylardaki hassas işçilik, dönemin üslup zenginliğini gözler önüne serer. Yorgunluğun ve gençliğin kırılganlığının mermerdeki bu zarif ifadesi, ziyaretçileri sadece estetik bir seyirle sınırlamaz; onları binlerce yıl öncesinin günlük yaşamından duygusal bir anın tam ortasına davet eder.

Primus Inter Pares

Eski Roma'da primus inter pares (eşitler arasında birinci) olan Princeps'in, meclis düzeninde senatörlere hitap ettiğini gösteren sembolik ve yapay zekayla hazırlanmış temsili bir görsel.

Latince bir deyim olan "primus inter pares", kelime anlamıyla "eşitler arasında birinci" demektir. Bu kavram, bir gruptaki tüm bireylerin teorik ve hukuki açıdan aynı statüye, haklara ve yetkilere sahip olduğu, ancak içlerinden birinin koordinasyon veya temsil gibi pratik sorumlulukları üstlenmek üzere öne çıktığı durumları tanımlar. Tarihsel kökeni Roma İmparatorluğu'na dayanır; İmparator Augustus, mutlak bir monark gibi görünmek yerine cumhuriyetçi gelenekleri koruyormuş izlenimi vermek adına kendisini "birinci yurttaş" ilan ederken bu mantığı kullanmıştır.

Günümüzde bu terim, katı bir hiyerarşinin bulunmadığı ama liderliğe ihtiyaç duyulan ortamlarda sıklıkla karşımıza çıkar. Örneğin, parlamenter sistemlerde başbakanlar kabine bakanlarıyla kağıt üzerinde eşit haklara sahip olsalar da hükûmeti yöneten taraf oldukları için bu sıfatla anılırlar. Benzer şekilde akademideki bölüm başkanları veya yönetim kurulundaki sözcüler, diğer üyelere emir veren bir amir konumunda olmak yerine, grup içi dengeyi ve iletişimi yürüten "eşitler arasında birinci" rolünü üstlenirler.

Mitoloji

Pandora, Lawrence Alma-Tadema, 1881.

Mitoloji, kelime anlamı olarak "efsane bilimi" veya "söylence bilimi" demektir. Eski Yunanca "mythos" (masal, efsane, aktarılan söz) ile "logos" (bilim, söz, akıl, düzen) kelimelerinin birleşmesinden türeyen bu kavram; insanın kaotik, gizemli ve belirsiz bir evrende anlam, düzen ve yön arayışının sonucunda doğmuştur. Antik dünyada bilim öncesi bir açıklama sistemi işlevi gören mitler; doğa olaylarından insanlığın kökenine, acının anlamından geleneklerin kaynağına kadar varoluşsal sorulara yanıt arar. Eski Yunan dünyasında mythos ile epos'un (ölçülü ve süslü biçim) uyumuyla dilden dile aktarılan bu anlatılar, doğa filozoflarının ve logos'un temsil ettiği akılcı/bilimsel yaklaşımın karşıtlığına rağmen canlılığını her dönem korumuştur.

Mitlerin en belirleyici niteliği, dogmatik bir dini kitaba dönüşmek yerine ozanların ve sanatçıların elinde şekillenen özgür bir alanda varlık göstermiş olmalarıdır. Zamanla etiyolojik (köken açıklayan), tarihsel ve psikolojik boyutlar kazanan bu efsaneler, kültürlerin ortak hafızasını oluşturmuştur. Carl Jung ve Joseph Campbell gibi düşünürlerin dikkat çektiği üzere; dünyanın farklı coğrafyalarında benzer motiflerle (kahramanın yolculuğu, büyük tufan, ölen ve dirilen tanrı) beliren mitler, bireyin kendi iç dünyası ile dış gerçeklik arasında denge kurmasına hizmet eder.

Eski çağ insanı için bir mitin harfi harfine "gerçek" olup olmamasından ziyade, taşıdığı anlam ve sunduğu kültürel değer önemliydi. Kendi döneminde toplumsal uyumu sağlayan ve bireye kaderi karşısında teselli sunan bu anlatılar, gücünü kapsayıcı sembolizminden alır. Günümüzde de geçerliliğini yitirmeyen mitoloji, insan zihninin evrensel bir aynası olarak varoluşsal sorularımıza ışık tutmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

World History Encyclopedia. Mythology.

İnci Küpeli Kız

    İnci Küpeli Kız, Johannes Vermeer, 1665.

Hollandalı ressam Johannes Vermeer’in 1665 civarında tamamladığı İnci Küpeli Kız, belirli bir kişinin portresi olmaktan ziyade egzotik kıyafetler ve yüz ifadeleri üzerine odaklanan bir karakter çalışması, yani bir "tronie" örneğidir. Karanlık ve sığ bir alanın önünde betimlenen genç kadın; mavi ve sarı kumaşlardan sarılmış sarığı, aralanmış nemli dudakları ve doğrudan izleyiciye yönelttiği bakışıyla anlık bir anı yakalar. Tabloya adını veren devasa küpe ise gerçek bir inci olamayacak kadar büyüktür; cilalanmış cam bir takı veya Vermeer’in hayal gücünün bir ürünü olabilir. Eser, ışığın yumuşak kullanımıyla biçimlendirilmiş; sarık için en kalitelisi günümüz Afganistan'ında bulunan lapis lazuli taşından elde edilen pahalı ultramarine pigmenti, dudaklar için ise Meksika ve Güney Amerika'da yaşayan bir böcekten elde edilen kırmızı pigment kullanılmıştır.

Vermeer’in imzasını taşıyan bu küçük boyutlu çalışma (44.5 × 39 cm), 1881'deki bir müzayedede ihmal edilmiş ve kirli bir haldeyken koleksiyoncu A.A. des Tombe tarafından yalnızca iki gulden otuz sentlik sembolik bir bedelle satın alınmıştır. Des Tombe'un mirasıyla Mauritshuis Müzesi’ne bağışlanan eser; modern incelemeler, roman ve film uyarlamalarıyla zamanla dünya çapında bir üne kavuşmuştur. Müzenin 2018'de başlattığı araştırmalar, zamanla görünmez olan yeşil bir perdeyi ve kızın varlığı zor fark edilen kirpiklerini gün yüzüne çıkarırken; üst soldaki parlak ışık ile alt taraftaki beyaz yansımadan oluşan o meşhur küpe, eseri müzenin en değerli simgelerinden biri kılmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Britannica. Girl with a Pearl Earring | Artist, History, & Facts.

Mauritshuis. Girl with a Pearl Earring.

Büyük İskender Heykeli

Büyük İskender'in mermer heykeli, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen en görkemli eserlerden biri olan Büyük İskender Heykeli, Manisa yakınlarındaki Magnesia ad Sipylum antik kentinde yürütülen kazılarda bulunmuş, Helenistik dönemin ulaştığı estetik ve duygu ustalığını yansıtan nadide bir eserdir. MÖ 2. yüzyıla tarihlenen eserde İskender, atletik vücut yapısı ve dinamik duruşuyla betimlenmiştir. Vücut ağırlığının tek bacağa bindirildiği klasik duruş (kontrapost), belden aşağısını sarıp sol omzundan süzülen zarif kumaş kıvrımlarıyla tamamlanır. Sağ kolu günümüze ulaşamamış olsa da sol elinin kalça hizasında giysisini tutuşu ve gövdesindeki gerçekçi kas anatomisi, heykeltıraşın mermere kazandırdığı canlılığı net bir şekilde gözler önüne serer.

Eseri benzersiz kılan en karakteristik unsur ise İskender’in baş ve yüz ifadesidir. Başın hafifçe yukarı ve sağa doğru kalkık duruşu ile alnın üzerindeki dalgalı, gür saçlar, ona özgü o karizmatik ve gururlu lider imajının mermerdeki karşılığıdır. Derin bakışları ve hafifçe aralanmış dudakları, sadece fiziki bir portre sunmakla kalmaz; aynı zamanda tutku, kararlılık ve insani bir çabanın izlerini hissettirir. Antik dönemin duygu ve anatomiyi harmanlama gücünü kusursuzca yansıtan bu eser, müzenin en değerli simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Dictator

Geç Cumhuriyet Roma'sının en önemli siyasi figürlerinden biri ve MÖ 82-79 yılları dictator'u Lucius Cornelius Sulla'yı tasvir eden mermer büst, Glyptothek Müzesi, Münih.

Roma Cumhuriyeti’nde dictator'luk, günümüzdeki olumsuz anlamının aksine, devletin içine düştüğü askeri veya yerel kriz anlarında yasal olarak başvurulan olağanüstü ve geçici bir en üst magistralık (kamu görevi) makamıydı. Consul'lük veya praetor'luk gibi sürekliliği olan bir görev olmayan bu makam, genelde Senatus’un kararı doğrultusunda consul'lardan biri tarafından atanır ya da özel bir yasayla yetkilendirilirdi. "Magister populi" (halkın efendisi) olarak da bilinen dictator (diktatör), olağanüstü güçlere sahip olmakla birlikte, asli görevi krizi çözüp düzeni yeniden tesis etmek olduğu için normal şartlarda en fazla altı ay görevde kalabiliyordu; hatta çoğu dictator işini bitirir bitirmez bu sürenin dolmasını beklemeden görevinden istifa ediyordu.

Dictator, makamındayken eski Roma krallarının gücünü andıran bir ihtişam ve mutlak yetkiyle donatılırdı. Kendisine, içinde her zaman bir balta barındıran ve mutlak cezalandırma yetkisini simgeleyen fasces (balta bağlanmış değnek demeti) taşıyan 24 lictor (koruma görevlisi) eşlik ederdi. Dictator'un kararları savaş ve barış konularında tek belirleyici olduğu gibi, genellikle tribuni plebis'in vetosu dışında temyize götürülemezdi. Göreve gelir gelmez kendisine "magister equitum" (süvari kuvvetleri komutanı) unvanına sahip, yine geniş yetkilerle donatılmış bir yardımcı atardı. Her ne kadar MÖ 451'de çıkarılan "Duillius Yasası" gibi düzenlemelerle dictator'un kararlarını halkın onayına sunma zorunluluğu getirilerek bu mutlak güç dizginlenmeye çalışılsa da, makamın doğasındaki devasa güç unsuru ilerleyen dönemlerde cumhuriyetin kaderini kökten değiştirdi.

MÖ 3. yüzyılın sonlarına kadar (özellikle İkinci Kartaca Savaşı gibi büyük krizlerde) sıkça kullanılan bu geleneksel dictator'luk, MÖ 2. yüzyılda tamamen terk edildi. Ancak Roma iç savaşların pençesine düştüğünde, hırslı generaller tarafından çok daha kalıcı ve baskıcı bir model olarak yeniden canlandırıldı. Önce Cornelius Sulla, ardından da Iulius Caesar bu makamı fiili egemenliklerine yasal bir kılıf uydurmak ve anayasayı kendi isteklerine göre yeniden şekillendirmek için kullandılar. Caesar’ın en nihayetinde kendisini ömür boyu dictator (dictator perpetuus) ilan etmesi, bu olağanüstü makamın geçici kriz yönetimi karakterini tamamen yok ederek rejimi fiilen bir monarşiye dönüştürdü. Caesar'ın bu aşırı güç birikimi yüzünden suikasta kurban gitmesinin ardından Marcus Antonius, çıkardığı bir yasayla (Lex Antonia) dictator'luk makamını resmi olarak tamamen kaldırdı; ancak bu mutlak gücün ruhu, çok geçmeden Roma İmparatorluğu'nun kurumsallaşan imparatorluk (princeps) yapısında yaşamaya devam etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Bulutların Üzerinde Yolculuk

Bulutların Üzerinde Yolculuk, Caspar David Friedrich, 1817-1818.

Caspar David Friedrich’in 1817-1818 yıllarında tamamladığı Bulutların Üzerinde Yolculuk (Wanderer Above the Sea of Fog), Alman Romantizm akımının en ikonik başyapıtlarından biridir. Eser, kayalık bir uçurumun tepesinde, arkası izleyiciye dönük bir biçimde sis denizini seyreden yalnız bir adamı tasvir eder. Sanatçının stüdyosunda farklı gerçek dağ çizimlerini birleştirerek kurguladığı bu manzara, doğanın yüceliğini ve insanın içsel yolculuğunu simgeler. Tabloda kullanılan ve izleyiciyi gizemli figürün yerine koyarak manzaranın içine çeken bu sırtı dönük figür tekniği (Rückenfigur), eseri sanat tarihinin en bilinen ve popüler kültürde sıkça taklit edilen kompozisyonlarından biri hâline getirmiştir.

Resimdeki figürün kimliği ve kıyafetleri dönemin siyasi ve felsefi yapısına dair önemli ipuçları barındırır. Figürün üzerindeki eski Alman tarzı ceket, Napolyon savaşları sonrası dönemin liberal ve milliyetçi duruşuna bir gönderme olarak yorumlanırken; arka plandaki sis dalgası, sanatçının çocukluk trajedilerinden beslenen melankoliyi ve Lutheryen inancındaki "yaratılış" gizemini sembolize eder. Friedrich’in "Ressam sadece önündekini değil, içinde gördüklerini de resmetmelidir" felsefesini kusursuzca yansıtan tablo, Friedrich'in ölümünden sonra bir dönem gözden düşse de, özellikle 1970'lerden itibaren yeniden keşfedilerek günümüzde Hamburger Kunsthalle müzesinin en değerli parçalarından biri haline gelmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Wanderer Above the Sea of Fog.

Wikipedia. Wanderer Above the Sea of Fog.

Eros ve Psykhe

Eros ve Psykhe, William-Adolphe Bouguereau, 1889.

Yunan mitolojisinde "Aşk"ı temsil eden Eros ile bir kralın üç kızının en güzeli olan Psykhe, kıskançlık ve sadakatle sınanan büyük bir aşkın kahramanlarıdır. Psykhe'nin güzelliğinin kendisiyle mukayese edilmesine kızan tanrıça Aphrodite, oğlu Eros’tan bu kızın kalbini yaralayarak onu en çirkin varlığa âşık etmesini ister. Ancak Eros, genç kızın güzelliğine hayran kalır ve oklarıyla yanlışlıkla kendisini yaralayarak Psykhe’ye âşık olur. Sevgilisini batı rüzgârı Zephyros aracılığıyla büyülü bir saraya taşıyan Eros kimliğini gizleyerek onunla yalnızca geceleri buluşur ve yüzüne asla bakmamasını tembihler. Ne var ki Psykhe, kız kardeşlerinin kıskançlıkla aklına soktuğu "canavar" şüphesine yenik düşer. Bir gece gizlice yaktığı lambanın ışığında uyuyan sevgilisinin yüzüne baktığında karşısında kusursuz bir delikanlı bulur; fakat lambadan Eros’un omzuna damlayan kızgın yağ genci uyandırır. İhanete uğradığını anlayan Eros, bir daha dönmemek üzere kanatlarını açıp uçarak oradan uzaklaşır.

Aşkını kaybeden Psykhe, pişmanlık içinde her yerde Eros’u arar ve en sonunda Aphrodite’in kapısını çalar. Öfkesi dinmeyen tanrıça, genç kızın elbiselerini parçalayıp saçını yolarak onu kaba işler yapan bir köleye dönüştürür ve ardından ona imkânsız görevler verir. Psykhe, önce binbir çeşit tohumu gün batımından önce ayıklamak zorunda kalır ve buna acıyan bir karınca ordusu ona yardım eder. Sonra nehir kenarındaki vahşi koçların ölümcül tehlikesinden otların tavsiyesiyle korunarak dallara takılan altın yünleri toplar. Son olarak Ölüler Ülkesi’ne inip Persephone’den güzellik iksiriyle dolu bir kutu getirmeyi başarır. Ancak kaybettiği güzelliğini geri kazanmak için kutuyu açınca, içinden çıkan "Uyku Ruhu" onu ölümcül bir uykuya teslim eder. Sevgilisini gizlice izleyen ve yarası iyileşen Eros hemen yetişerek bu ruhu yeniden kutuya hapseder ve Psykhe’yi uyandırır. Birlikte çıktıkları Olympos’ta tanrıların lideri Zeus’un rızasıyla Psykhe’ye ölümsüzlük bahşedilir ve iki sevgili ebediyen birleşir; çünkü Ruh (Psykhe), gerçek mutluluğu ancak Aşk (Eros) ile yaşayarak bulabilir.

Kaynaklar

Baker, E. K. (2015). Antik Yunan ve Roma Hikayeleri (O. Aydın, Çev.). Altın Bilek Yayınları.

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.