Herakles

Herakles ve Nemea Aslanı, Peter Paul Rubens, 1615 civarı.

Yunan mitolojisinin en derin iz bırakan figürlerinden biri olan Herakles, fiziksel dayanıklılığın ve yenilmez insan iradesinin simgesidir. Kadın mitosunda Helene ne anlam ifade ediyorsa, erkek mitosunda Herakles tam olarak o yeri tutar. Özellikle Dor boylarının kahramanlık anlayışını benliğinde toplayarak ulusal bir simgeye dönüşen Herakles; doğanın yıkıcı güçlerine, felaketlere ve canavarlara karşı durarak insanlığa iyilik getirmiştir.

Ancak bu büyük güç, ardında trajik bir kader barındırır. Herakles kahraman olmayı kendisi seçmemiş, doğuştan sahip olduğu olağanüstü kuvvetten keyif almamıştır. Aksine, zaman zaman kontrol edemediği bu gücü yüzünden iradesi dışında suçlar işlemiş, zihinsel dengesizlikler ve cinnet krizleri yaşamıştır. O, ömrü boyunca insafsız bir efendinin buyruğunda yaşamak zorunda kalan, çilesi ölümüne dek bitmeyen bir kederin taşıyıcısıdır.

1. İsmi ve Doğuşu

• Gerçek Adı: Kahramanın asıl adı, dedesi Alkaios’a atfen Alkides’tir. "Hera'nın ünü/övüncü" anlamına gelen Herakles ismi kendisine daha sonra Pythia kâhini tarafından verilmiştir (Her ne kadar köken olarak kahraman anlamına gelen "heros" sözcüğüyle ilişkisi daha güçlü görülse de).

• Soyu: Herakles, anne tarafından Alkmene, ölümlü baba tarafından ise Amphitryon’un oğludur; her iki taraf da Perseus ile Andromeda soyundan gelir. Baştanrı Zeus, Alkmene’yi kandırarak onunla birlikte olmuş ve Alkmene aynı gece hem Zeus’tan Herakles’e hem de Amphitryon’dan İphikles’e gebe kalmıştır.

2. Kıskançlık, Trajedi ve Kaderin Başlangıcı

Hera’nın Herakles’e olan kini, kahraman henüz doğmadan başlamıştır:

• Hakkının Çalınması: Zeus, Perseus soyundan ilk doğacak çocuğun insanlara hükümdar olacağını ilan edince Hera, Eileithyia aracılığıyla Sthenelos’un karısının doğumunu öne çekip Alkmene’nin doğumunu geciktirmiştir. Böylece krallık hakkı Herakles yerine Eurystheus’a geçmiştir.

• Beşikteki Yılanlar: Herakles henüz 8 aylık bir bebekken, Hera onu ve ikizi İphikles’i boğması için beşiklerine iki dev yılan göndermiştir. İphikles korkudan çığlık atarken, Herakles iki eliyle yılanları boğazlarından sıkarak öldürmüştür.

• Eğitimi ve İlk Başarıları: Kahraman; Amphitryon’dan araba kullanmayı, Eurytos’tan ok atmayı, Linos’tan ise saz çalmayı öğrenmiştir. 18 yaşına geldiğinde Kithairon aslanını öldürmüş, bu başarısı üzerine Kral Thespios onun 50 kızıyla yatmasını sağlamıştır (Herakles her gece yorgunluktan farklı bir kızla olduğunu anlamamış ve 50 oğlu olmuştur). Ardından Thebai’yi haraca bağlayan Orkhomenos Kralı Erginos’u alt etmiş, Thebai Kralı Kreon da ödül olarak kızı Megara’yı ona eş olarak vermiştir.

• Cinnet ve Kefaret: Herakles, Megara’dan olan çocuklarıyla mutlu bir yaşam sürerken Hera’nın musallat ettiği bir cinnet kriziyle kendi çocuklarını öldürmüştür. Kendine geldiğinde derin bir pişmanlıkla arınma arayışına girmiş; Apollon kâhini Pythia’nın yönlendirmesiyle, günahlarının kefareti olarak 12 yıl boyunca Eurystheus’un hizmetine girmeyi kabul etmiştir.

3. Herakles’in On İki İşi

Herakles, yalnız kollarına güvendiği ve yanından ayırmadığı meşe topuzuyla Eurystheus'un emrettiği imkânsız görevleri bir bir tamamlamıştır:

1. Nemea Aslanı: Ok ve topuzun işlemediği bu amansız canavarı çıplak elleriyle boğarak öldürmüş, yüzmeyi başardığı postunu kendisine zırh yapmıştır.

2. Lerna Ejderi (Hydra): Bataklıkta yaşayan 9 kafalı zehirli ejderin kafalarını kesmiş, ölümsüz olan son kafayı dev bir kayanın altına gömmüştür.

3. Erymanthos Yaban Domuzu: Canlı getirilmesi istenen korkunç domuzu aylarca izlemiş, bir ağ yardımıyla yakalamıştır. (Eurystheus hayvanı görünce korkudan bir fıçıya saklanmıştır.)

4. Kyreneia Geyiği: Apollon ve Artemis’in korumasındaki altın boynuzlu, tunç ayaklı sihirli geyiği tam bir yıl boyunca kovaladıktan sonra hafifçe yaralayarak yakalamıştır.

5. Stymphalos Gölünün Kuşları: İnsan etiyle beslenen bronz gagalı ve pençeli kuşları, Athena’nın verdiği zillerle ürkütüp oklarıyla avlamıştır.

6. Augias’ın Ahırları: Yıllardır biriken ve toprağı bereketsizleştiren gübreleri temizlemek için Alpheios ve Peneios nehirlerinin yataklarını değiştirip suları ahırlardan akıtmıştır.

7. Girit Boğası: Poseidon’un kudurttuğu ve Girit ekinlerini mahveden boğayı boynuzlarından tutarak Yunanistan’a getirmiştir.

8. Diomedes’in Atları: Trakya Kralı Diomedes’in insan eti yiyen vahşi atlarını ele geçirmek için kralı öldürmüş ve kendi atlarına yem etmiştir.

9. Amazonlar Kraliçesi Hippolyte: Eurystheus’un kızı için Hippolyte’nin büyülü kemerini almaya gitmiş, çıkan çatışmada kraliçeyi öldürerek kemeri almıştır.

10. Geryoneus’un Sürüleri: Dünyanın batı ucundaki üç gövdeli dev Geryoneus’u ve bekçilerini öldürerek sığır sürüsünü getirmiştir. (Bu yolculuk sırasında Cebelüttarık’a "Herakles Sütunları"nı dikmiş, çöl sıcaklığına kızıp Güneş'e ok çekince Helios ona altın sandalını vermiştir.)

11. Batı Kızlarının Altın Elmaları: Nympha’ların koruduğu altın elmaları almak için gökyüzünü omuzlarında taşıyan Atlas ile anlaşmış, yükü geçici olarak devralıp elmaları getirtmiştir.

12. Kerberos’un Kaçırılması: Görevlerin en zorudur. Yeraltı dünyasına (Hades) inip üç kafalı muhafız köpek Kerberos’u silahsız yakalayarak yeryüzüne çıkarmış, Eurystheus’u dehşete düşürdükten sonra hayvanı Hades’e geri götürmüştür.

4. Son Yılları, Ölümü ve Ölümsüzlük

12 işi bittikten sonra da Herakles’in çilesi sona ermemiştir. Ok yarışmasında kazandığı İole’nin kendisine verilmemesi üzerine öfkeye kapılıp İphitos’u öldürmüş, kefaret olarak Lydia Kraliçesi Omphale’nin yanında kadın kılığında yün eğirerek kölelik yapmıştır.

Daha sonra Kalydon’a giderek Deianeira ile evlenmiştir. Bir yolculuk sırasında at-adam (kentaurlar) Nessos, Deianeira’ya saldırmış; Herakles onu zehirli okuyla vurmuştur. Nessos ölmeden önce Deianeira’ya kocasının sevgisini koruyacağını iddia ettiği büyülü bir kan (iksir) bırakmıştır.

Yıllar sonra Herakles, Eurytos’u cezalandırıp kızı İole’yi yanına alınca Deianeira kıskançlığa kapılmış ve Nessos’un zehirli kanına batırılmış bir gömleği Herakles’e göndermiştir. Gömleği giyer giymez zehir etiyle bütünleşmiş, Herakles dayanılmaz acılar içinde kıvranmaya başlamıştır. Hatasını anlayan Deianeira kendini asmış, acıya dayanamayan Herakles ise Oita Dağı'nın tepesinde bir odun yığını hazırlatarak kendini yaktırmıştır.

Sonuç: Alevlerin içinde arınan Herakles’in fani yönü yok olmuş, ruhu Zeus tarafından Olympos’a çıkarılmıştır. Burada tanrılar katına kabul edilen kahraman, Hebe ile evlendirilerek ölümsüzlüğe kavuşmuştur. Hem bir kahraman hem de bir tanrı olarak tapım gören Herakles; kötülüğü cezalandıran, doğanın yıkıcı güçlerini yenen yürekli bir dev ve soyundan gelenlerle Peloponnesos'a hükmeden Yunan yarımadasının efsanevi atası kabul edilir.

Kaynaklar

Apollodoros. (2017). Bibliotheka: Yunan Mitolojisi (N. Nirven, Çev.; J.G. Frazer, Sunuş ve Notlar). İmge Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.