Aphrodite ve Ares

Savaşın Dehşetleri - Ares'i savaştan vazgeçirmeye çalışan Aphrodite ve Eros, Peter Paul Rubens, 1636.

Yunan mitolojisinde Aphrodite ile Ares arasındaki gizli ilişki, aşkın büyüleyici zarafeti ile savaşın yıkıcılığının tutkulu çatışmasını simgeler. Aşk ve Güzellik Tanrıçası Aphrodite, Zeus'un isteğiyle zanaatkâr ama topal tanrı Hephaistos ile evlendirilmiş olsa da aradığı tutkuyu çekici ve heybetli Savaş Tanrısı Ares'in kollarında bulur. Olympos'un gözünden uzakta yaşanan bu yasak birliktelik, yalnızca fiziksel bir çekimi değil; kaotik arzularla uyumun, yani zıt kutupların kaçınılmaz etkileşimini temsil eder. Nitekim bu tutkulu aşktan doğan çocuklar da bu dengenin yansımasıdır: Biri savaşa eşlik eden Phobos (Korku) ve Deimos (Dehşet) iken, diğeri zıtlıkların birleşimini temsil eden Harmonia (Uyum) ve iki tanrı arasındaki tutkunun bir ürünü olan karşı konulmaz aşkın simgesi Eros'tur.

Ancak her şeyi gören Güneş Tanrısı Helios'un bu gizli ilişkiyi Hephaistos'a haber vermesiyle hikaye mitolojinin en ikonik intikam sahnesine dönüşür. Usta zanaatçı Hephaistos, görünmez ve kopmaz ağlardan bir tuzak hazırlayarak aşıkları yataklarında çaresizce yakalar ve Olympos'un tüm tanrılarını bu rezalete şahit olmaya çağırır. Tanrıların kahkahalarıyla yankılanan bu sahne, Deniz Tanrısı Poseidon'un araya girip tazminat için kefil olmasıyla son bulur. Ağdan kurtulan Ares utanç içinde Trakya'ya, Aphrodite ise Kıbrıs'a kaçar. İronik biçimde bu trajikomik tuzak, tutku ve şehvetin akıl ve ustalık karşısındaki kırılganlığını simgelerken; yaşanan rezalete rağmen iki tanrı arasındaki aşk devam etmiştir.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

İnsanın Oğlu

İnsanın Oğlu, René Magritte, 1964.

René Magritte’in 1964 yılında tamamladığı ve sürrealizm akımının en simgesel yapıtlarından biri kabul edilen İnsanın Oğlu (Le fils de l'homme), sanatçının kendi portresi olarak kurguladığı büyüleyici bir eserdir. Tablo; palto giymiş ve fötr şapka takmış bir adamın, deniz ile bulutlu gökyüzüne bakan alçak bir duvarın önünde duruşunu resmeder. Kompozisyonun en dikkat çekici ögesi, adamın yüzünü büyük ölçüde kapatarak havada süzülen yeşil elmadır; buna rağmen figürün gözleri elmanın kenarlarından kısmen seçilebilmektedir. Sol dirseğin geriye doğru bükülmüş gibi görünmesi gibi ince detaylarla zenginleşen bu eser, sıradan nesneleri alışılmadık bağlamlarda sunarak izleyicide derin bir gizem duygusu uyandırır.

Magritte, bu yapıtında nesnelerin görünen ve saklanan yüzleri arasındaki diyalektiği sorgular. Sanatçıya göre gördüğümüz her şey arkasında başka bir şeyi gizler ve insan zihni doğası gereği her zaman görünenden ziyade saklı olana ilgi duyar. İnsanın Oğlu, görünürde var olan ile görünür olduğu halde gizlenen arasındaki bu gerilimi ve çatışmayı hissettiren felsefi bir derinliğe sahiptir. Mimarisi ve imgeleriyle Görünmeyenin Tadı veya Büyük Savaş gibi benzer temalı diğer Magritte eserleriyle de güçlü paralellikler taşıyan tablo, Christie’s müzayedesinde milyon dolarlık rekor bir fiyatla özel bir koleksiyona geçmiş ve sürrealist sanatın unutulmaz ikonlarından biri hâline gelmiştir.

Kaynaklar

Wikiart. The Son of Man.

Wikipedia. The Son of Man.

Anadolu Hisarı

İstanbul Boğazı'ndan görülen Anadolu Hisarı, fotoğraf: flowcomm, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

İstanbul Boğazı’nın en dar noktasında, Göksu Deresi’nin sularıyla buluştuğu stratejik Beykoz kıyısında yükselen Anadolu Hisarı; 1390’lı yıllarda Sultan I. Bayezid (Yıldırım) tarafından "Güzelcehisar" adıyla inşa ettirilmiştir. Kuruluşundaki temel amaç, Bizans’ı kuşatma altına alırken Karadeniz’den gelebilecek askeri yardımları kesmek ve Boğaz geçişlerini denetim altında tutmaktır. İstanbul’un fethi sürecinde II. Mehmed (Fatih) tarafından tam karşısına Rumeli Hisarı inşa edilirken, Anadolu Hisarı da etrafına eklenen hisarpeçe ve dış surlarla güçlendirilerek çok daha caydırıcı bir savunma hattına dönüştürülmüştür. Fetihten sonra askeri işlevinin yanı sıra yeniçeri mahkumları için hapishane olarak da kullanılan kale, 17.-18. yüzyıllardaki Karadeniz'den gelen Kazak akınlarında payitahtın korunması adına faydalı olmuş ve ilerleyen süreçte etrafında yükselen yeni yapılarla birlikte asıl işlevini yitirmiştir.

Mimari açıdan Osmanlı’nın erken dönem askeri yapım tekniklerini yansıtan hisar, kare planlı ana başkulesi ve onu çevreleyen dış surlarıyla son derece sade ama işlevsel bir plana sahiptir. İlk dönem yapımında moloz taş ve tuğla örgü tekniği kullanılırken, Fatih dönemindeki genişletmelerde kesme taş kemerli top menfezleri gibi farklı mimari detaylar öne çıkmaktadır. Geçmişte başkule ve burçlarının üzerinde kurşun kaplı ahşap külahlar barındıran yapı, Göksu’nun sağladığı doğal koruma avantajıyla hem deniz hem kara bağlantılarını birleştiren benzersiz bir mekânsal düzene kavuşmuştur. Günümüzde İstanbul Boğazı'nın tarihi peyzajını tamamlayan Anadolu Hisarı, Osmanlı askeri mimarisinin Boğaziçi coğrafyasıyla kurduğu güçlü bağın en somut simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Kaynaklar

Beykoz Kaymakamlığı. Anadolu Hisarı.

TDV İslam Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Consul

Eski Roma consul'lerini tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Roma Cumhuriyeti’nin kurulduğu MÖ 510 yılından itibaren krallık makamının yerini alan consul’lük, devletin en yüksek sivil ve askeri idari yetkisini (imperium) temsil eden bir magistratlıktı. Comitia Centuriata tarafından bir yıllık süre için seçilen ve eşit yetkilere sahip iki consul (konsül), hem Senatus’a başkanlık eder hem de Roma ordularının komutanlığını yürütürdü. Gücün tek bir elde toplanmasını önlemek amacıyla geliştirilen meslektaşlık (collegialitas) ilkesi uyarınca, consul’ler yönetimi aylık dönüşümlerle üstlenir ve birbirlerinin kararlarını veto (intercessio) edebilirdi. Giydikleri erguvan kenarlı toga praetexta, oturdukları fildişi sella curulis iskemlesi ve önlerinde yürüyerek güç ile yargı yetkisini simgeleyen fasces (balta demeti) taşıyan 12 lictor, onların toplum içindeki saygınlığını ve mutlak otoritesini simgelerdi. Zamanla praetor ve censor gibi yeni makamların açılmasıyla kent içi yargı ile nüfus sayımı yetkileri devredilmiş olsa da consul'ler, görev süreleri sonunda halka hesap vermekle yükümlü biçimde cumhuriyetin en itibarlı liderleri olmayı sürdürdü.

Gerek MÖ 1. yüzyıldaki iç savaşlar gerekse Augustus ile başlayan İmparatorluk dönemi, consul’lük makamının siyasi ağırlığında köklü değişiklere yol açtı. Augustus’un cumhuriyetçi görünümü koruma politikası kapsamında consul’lük varlığını sürdürse de gerçek idari ve askeri güç imparatorların eline geçti; aday belirleme yetkisi imparatora devredilerek seçimler sembolik hale geldi. Yıla adını veren asıl üyelerin (consules ordinarii) yanında, yılın geri kalanında görev yapan yedek consul’lerin (consules suffecti) sayıca artması, makamın fiili nüfuzunu zayıflatırken prestij yönünü ön plana çıkardı. İmparatorlar, yakınlarını, hatta küçük yaştaki aile üyelerini bu makama atayarak consul’lüğü bir onur unvanına dönüştürdü. Siyasi işlevini yitirmesine rağmen görkemli oyunlara (ludi) ve festivallere başkanlık etme yetkisini koruyan bu tarihi makam, Roma dünyasındaki yüksek prestijini İmparatorluğun son dönemlerine ve Doğu-Batı olarak ayrılışına kadar muhafaza etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Ianus

Ianus büstü, fotoğraf: Fubar Obfusco, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Romalıların en eski ve en köklü tanrılarından biri olan Ianus (Janus), Yunan mitolojisinde doğrudan bir karşılığı bulunmayan, tamamen Roma’ya özgü nadir tanrılardandır. Başlangıçta ev kapılarının (ianua), geçitlerin ve eşiklerin ruhu (numen) olarak kabul edilen Ianus, zamanla gelişerek başlangıçların, sonların, mevsimsel ve takvimsel geçişlerin muhafızı haline gelmiştir. Biri geçmişe diğeri geleceğe, iki zıt yöne bakan iki yüzlü tasviriyle (Ianus bifrons) bilinen bu tanrı, her giriş ve çıkışın sorumlusu sayıldığı için dualarda ismi Iuppiter’den (Jüpiter) bile önce anılırdı. Yılın ilk ayı olan Ocak (Ianuarius / January) adını ondan aldığı gibi, her ayın ve her günün ilk anları da ona adanmıştır. Mitolojik anlatılara göre Teselya’dan sürgün edildikten sonra Roma’ya gelen ve Tiber Nehri kıyısında Ianiculum şehrini kuran Ianus; tarımı, parayı ve şehir yaşamını öğreterek bölge halkını uygarlaştırmış, hüküm sürdüğü döneme Altın Çağ huzuru kazandırmıştır.

Ianus, Roma’nın toplumsal, askeri ve ritüel hayatında da hayati bir koruyucu role sahipti. Sabin saldırısı sırasında surlara tırmanan düşmanların üzerine sıcak su kaynağı fışkırtarak şehri kurtardığına inanılan tanrı adına, Roma Forumu’nda bronz kapılı ünlü Ianus Geminus Tapınağı inşa edilmiştir. Savaş zamanlarında tanrının Romalılara yardıma koşabilmesi için bu tapınağın kapıları açık bırakılır, ordunun savaşa giderken kapılardan doğru ritüellerle geçmesine büyük önem verilirdi. Sadece barış dönemlerinde kapatılan bu kapılar, Romalıların neredeyse aralıksız savaş halinde olması nedeniyle tarih boyunca çok nadir kapatılabilmiştir. Nitekim Iulius Caesar döneminde Senatus, barışı simgelemek adına bu kapıları özel bir seremoniyle kapatmıştır. Ev halkının koruyucusu olan ruhlardan devlet düzeyindeki bir muhafıza dönüşen Ianus, Roma dininin Yunan etkileri altında insanileşmesinden etkilenmeyerek özgün yapısını, simgelediği derin bilgeliği ve gücünü sonuna kadar korumuştur.

Kaynaklar

Britannica. Janus.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

World History Encyclopedia. Janus.

Yaşlı Gitarist

Yaşlı Gitarist, Pablo Picasso, 1903-1904.

Pablo Picasso’nun 1903 yılında hayata geçirdiği Mavi Dönem’in (sanatçının derin hüzün ve soğuk tonları işlediği evre) en ikonik eseri olan Yaşlı Gitarist, sanatçının hem kişisel yoksullukla mücadelesini hem de yakın dostu Casagemas’ın intiharının ardından yaşadığı derin duygusal çalkantıları yansıtır. Barcelona ve Madrid hatlarında yokluk içinde şekillenen bu tablo; soğuk, monokromatik (tek bir rengin ve tonlarının kullanıldığı) mavi paleti ve basık formlarıyla toplumun dışına itilmiş, çaresiz ve yoksul insanların dramını gözler önüne serer. Eserdeki kör müzisyenin abartılı biçimde uzatılmış uzuvları ve dar, köşeli oturuş biçimi, 16. yüzyılın büyük İspanyol ustası El Greco’nun üslubunu çağrıştırır. Fiziksel ve sembolik olarak figürü sarmalayan kahverengi gitar ise tablodaki tek renk kırılması olup, müzisyenin dış dünyadaki körlüğüne tezat şekilde Sembolist edebiyattaki "içsel görüş yeteneğine" gönderme yapar.

Sanatın gerçekliği dönüştürme gücünü ve yas sürecinin iyileştirici rolünü simgeleyen bu yapıt, Wallace Stevens’ın "Mavi Gitarı Olan Adam" şiirinde de ifadesini bulan bir sanat felsefesine dayanır. Tablonun bir diğer büyüleyici yönü ise altında yatan gizemli katmanlardır. Chicago Sanat Enstitüsü ve Cleveland Sanat Müzesi’nin X-ışını incelemeleri ve teknik araştırmaları, Picasso’nun bu tuvali daha önce kullandığını göstermiştir. Ana resmin altında, sola bakan ve muhtemelen oturur vaziyette endişeli görünen bir kadına ait baş, uzanmış bir kol ve bacak izlerinden oluşan iki farklı eski kompozisyon tespit edilmiştir. Günümüzde Chicago Sanat Enstitüsü'nde (Art Institute of Chicago) sergilenen eser, ressamın dönemsel ruh halini aktarmanın yanı sıra yaratım sürecindeki katmanlı dönüşümü de ortaya koyar.

Kaynaklar

PabloPicasso.org. The Old Guitarist.

The Art Institute of Chicago. The Old Guitarist.

Dinlenen Boksör

Dinlenen Boksör Heykeli, fotoğraf: Livioandronico2013, 2015, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

1885 yılında Roma’da, Quirinal Tepesi’nin güney yamacında keşfedilen ve MÖ 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Dinlenen Boksör (veya Terme Boksörü), antik dünyadan günümüze erimeden ulaşabilmiş en nadir ve etkileyici bronz heykellerden biridir. Günümüzde Roma'daki Museo Nazionale Romano koleksiyonunda yer alan ve Palazzo Massimo alle Terme'de sergilenen bu eser, uzun süre üzerindeki bazı harfler nedeniyle "Belvedere Torso"nun yaratıcısı Apollonius'a ait olduğu düşünülse de üzerinde herhangi bir imza bulunmamaktadır. Dolaylı kayıp balmumu tekniğiyle sekiz ayrı parça halinde dökülüp birleştirilen eser, Klasik Yunan Dönemi’nin idealize edilmiş kusursuz genç beden anlayışından uzaklaşarak Helenistik dönemin gerçekçi, duygusal ve psikolojik derinlik taşıyan üslubunu yansıtır. Kayalık bir zemin üzerinde resmedilen geniş omuzlu ve kaslı yumruk dövüşçüsü, sert bir mücadelenin hemen ardından yorgunlukla otururken betimlenmiştir. Ancak başını ani bir refleksle yana çevirişi—seyircilerin alkışına ya da yeni bir rakibin girişine verilen bir tepki gibi—ve vücudundaki kas gerilimi, sporcunun bitkinliğine rağmen her an yeniden doğrulup dövüşe girmeye hazır, dirençli yapısını gözler önüne serer.

Eserin sanatsal değerini zirveye taşıyan en önemli unsur, üzerindeki sarsıcı ayrıntılar ve incelikli metal işçiliğidir. Eski Yunan boksunda ana hedef baş bölgesi olduğundan, sporcunun yüzündeki darbeler anatomik bir hassasiyetle işlenmiştir: Kırık burnu, şişmiş sağ gözü, darbelerden deforme olmuş "karnabahar" kulakları ve muhtemelen dökülen dişleri nedeniyle içeri çekilmiş yara izli dudakları dikkat çeker. Yüzdeki kesiklerden, göğüsten ve kollardan sızan kan damlaları ile sağ göz altındaki morluklar; farklı bakır alaşımları ve kakma teknikleri kullanılarak belirgin, koyu renklerle betimlenmiştir. Ellerdeki himantes adı verilen deri boks eldivenleri dışında tamamen çıplak olan bu figürün ayak ve el kısımlarındaki belirgin aşınmalar, antik dönemde ona iyileştirici veya tılsımlı güçler atfedilerek sıkça dokunulduğunu gösterir. Muhtemelen halk arasındaki bu hürmet ve koruma arzusu sayesinde heykel, geç antik çağdaki barbar istilaları ve yıkımlar sırasında zarar görmemesi için kasıtlı olarak toprağa gömülmüş ve günümüze kadar bütünlüğünü koruyarak ulaşmıştır. 

Kaynaklar

Smarthistory. Boxer at Rest.

The Metropolitan Museum of Art. The Boxer.

Wikipedia. Boxer at Rest.