İstanbul, Tophane Camii

İstanbul, Tophane Camii, Ivan Konstantinoviç Ayvazovski, 1884.

İvan Konstantinoviç Ayvazovski’nin 1884 yılında tuval üzerine yağlı boya ile resmettiği İstanbul, Tophane Camii, ünlü deniz ressamının Osmanlı başkentine duyduğu derin hayranlığın ve ustalığının zarif bir yansımasıdır. Romantizm akımının büyüleyici atmosferini taşıyan tabloda, Boğaz’ın dingin suları üzerinde süzülen geleneksel Osmanlı kayıklarıyla birlikte, ön planda tüm zarafetiyle yükselen Tophane (Nusretiye) Camii ve çifte minareleri kompozisyonun ana odak noktasını oluşturur. Şehrin deniz odaklı kent yaşamını ve büyüleyici atmosferini belgeleyen eser; puslu sis perdesinin ardından beliren Galata Kulesi, tarihi siluetler ve karakteristik tepelerle kentin masalsı dokusunu tuvale aktarır.

Sanatçının fırçasında hayat bulan bu kompozisyonu benzersiz kılan temel unsur, Ayvazovski’ye özgü usta işi ışık kullanımı ve renk dramatizasyonudur. Gökyüzündeki yumuşak tonların su yüzeyinde yarattığı pırıltılar ve yansımalar, izleyiciye adeta yaşayan bir İstanbul panoraması sunar. Fransa’daki Brest Güzel Sanatlar Müzesi koleksiyonunda muhafaza edilen bu başyapıt, hem 19. yüzyıl İstanbul’unun deniz odaklı kent yaşamına dair sanatsal bir hafıza sunmakta hem de ressamın ışık ve deniz üzerindeki hakimiyetini en zarif biçimde sergilemektedir.

Limyra Antik Kenti

Limyra Antik Kenti, fotoğraf: M. Özveren, 2018.

Antalya’nın Finike ilçesine bağlı Saklısu Mahallesi sınırlarında, Toçak Dağı’nın güney eteklerinde yer alan Limyra Antik Kenti, Likçe kitabelerde "Zemuri" adıyla anılmakta ve bu nedenle geçmişinin MÖ 5. yüzyıla dayandığı kabul edilmektedir. Kent, en parlak dönemini MÖ 4. yüzyılın ilk yarısında Likya Kralı Perikle yönetiminde yaşamış ve bu süreçte Likya Bölgesi’nin başkenti konumuna yükselmiştir. Pers hakimiyeti döneminde bile bağımsızlığını korumayı başaran Limyra, MS 2. ve 3. yüzyıllardaki depremlerin ardından yeniden inşa edilmiş, Doğu Roma Dönemi'nde ise önemli bir piskoposluk merkezi haline gelmiştir. 8. ve 9. yüzyıllardaki Arap akınları sonrasında terk edilen kent, günümüzde 400’den fazla kaya mezarıyla Likya Bölgesi'nin en zengin nekropolis alanlarından birine ev sahipliği yapmakta ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer almaktadır.

Turunçova-Kumluca kara yolunun ikiye böldüğü antik kent, zengin mimari kalıntıları ve Alakır (Lymros) Çayı’nın sularıyla bütünleşen yapısıyla dikkat çekici bir atmosfere sahiptir. Yolun kuzeyinde yer alan akropolis alanında; surlar, sarnıçlar, Helenistik dönemden kalma antik tiyatro ve Xanthos’taki Nereidler Anıtı’nı andıran görkemli Perikle Heroonu ile Xatabura Anıt Mezarı bulunmaktadır. Kara yolunun güneyinde ise Helenistik Dönem'e ait Ptolemaion Tapınağı ile İmparator Augustus’un manevi oğlu Gaius Caesar adına MS 4 yılında yaptırılan anıt mezar öne çıkar. Kentte yapılan kazılardan elde edilen eşsiz kabartmalar ve heykel sanatı örneklerinin önemli bir kısmı günümüzde Antalya Müzesi’nde sergilenerek bölge tarihine ışık tutmaya devam etmektedir.

Limyra Antik Kenti, 2018.

Kaynaklar

Kültür Portalı. Limyra Antik Kenti - Antalya.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü). Limyra.

Turkish Museums. Antalya Limyra Örenyeri.

Trireme

Bir trireme filosunu gösteren yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Antik dönemin en etkili ve yıkıcı savaş gemilerinden biri olan trireme (Yun. triērēs), gövdesinin her iki yanında üçer sıra halinde dizilmiş kürekçi düzeniyle deniz savaşlarında son derece etkili olmuştur. Daha önceki biremelere dayanarak ilk olarak Fenikeliler tarafından icat edildiği düşünülen triremeleri Eski Yunan'da ilk benimseyenler MÖ 700 civarında Korinthoslular olmuşlardır. Fakat buna rağmen Ege'de hakimiyet kuracak güçte bir filo inşa edenler gümüş madenlerinden elde ettiği zenginlik sayesinde Atinalılar olmuş; bu şekilde MÖ. 5. yüzyılda Eski Yunan'ın en büyük deniz gücünü meydana getirmişlerdir.

Trireme’in üstün manevra kabiliyeti ve hızı, olağanüstü mühendislik detaylarına ve hafif yapısına dayanıyordu. Yaklaşık 37 metre uzunluğunda, 5,5-6 metre genişliğinde ve 40–50 ton ağırlığında olan bu gemiler, çam, köknar ve servi gibi hafif yumuşak ağaçlardan inşa ediliyordu. Geminin her iki tarafında üç kademede (thranoi, zygoi ve thalamoi) konumlandırılmış toplam 170 ila 180 kürekçi bulunuyordu. Dış kaplamasında uygulanan reçine, zift ve balmumu karışımı sürtünmeyi en aza indirirken, tekneye Homeros metinlerinde sıkça geçen o karakteristik siyah görünümünü kazandırıyordu. Kısa süreli hücumlarda 9-10 deniz mili (yaklaşık 16–18 km/s) gibi yüksek hızlara ulaşabilen gemiler, kendi uzunluklarının sadece iki katı bir alanda 360 derece dönebilme yeteneğine sahipti. Su emilimi nedeniyle ağırlaşmaması için geceleri kıyıya çekilip korunaklı barınaklarda kurutulan triremeler, uzun seyirlerde ise papirüs veya ketenden yapılmış kare yelkenlerini kullanıyordu.

Deniz muharebelerinde trireme’in temel hücum silahı, pruvasında yer alan ve su hizasında veya hemen altında uzanan bronz kaplama koçbaşıydı (embolon). Düşman gemilerinin ince ahşap gövdelerini delip batırmak veya işlevsiz bırakmak amacıyla tasarlanan bu koçbaşının yanı sıra, güvertede görev yapan hoplitesler ve okçular da bordalama harekatlarında hayati rol oynuyordu. İçerisinde geniş yiyecek ve su depolama alanı bulunmayan ve mürettebatı büyük oranda kıyıya bağımlı olan triremeler, genellikle karaya yakın sularda çatışmaya girmiştir. MÖ 4. yüzyılın sonlarına doğru güverte askerlerinin önem kazanması ve daha ağır, çok sıralı savaş gemilerinin ortaya çıkmasıyla triremeler kademeli olarak birincil rollerini kaybetmiş, ancak antik dönemin en etkili deniz mühendisliği başarılarından biri olarak tarihteki yerini almıştır.

Kaynaklar

Britannica. Trireme.

Wikipedia. Trireme.

World History Encyclopedia. Trireme.

Gigantomakhia

MÖ 540-530 yıllarına tarihlenen siyah figür seramik tekniğiyle yapılmış bir amphora üzerinde Denizler Tanrısı Poseidon ile dev Polybotes'in mücadelesini gösteren bir Gigantomakhia sahnesi, fotoğraf: Jastrow,  Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Gigantomakhia, Yunan mitolojisinde Olymposlu tanrılar ile yeryüzünün ve evrenin kadim güçlerini temsil eden devler (Gigantlar) arasında gerçekleşen kozmik yıkıcılıktaki savaşı ifade eder. Gaia’nın (Toprak Ana), Titanlar’ın Zeus tarafından Tartaros’a hapsedilmesine öfkelenerek tanrılara karşı kışkırttığı Gigantlar; dağları bile kaldırabilecek kadar devasa güçlere ve yılan kuyruklu ürkütücü görünümlere sahip yaratıklardı. Olympos’un egemenliğini tamamen sarsmayı hedefleyen bu kaotik güçler, kozmik düzeni tehdit eden en büyük tehlikelerden biri haline geldi. Ancak kehanete göre devlerin yenilebilmesi için Olymposluların yanında ölümlü bir kahramanın da savaşması gerekiyordu; bu kahraman ise Zeus’un oğlu Herakles’ten başkası değildi.

Zeus liderliğindeki tanrılar, Herakles’in yanı sıra Athena, Apollon ve Poseidon gibi güçlü figürlerin katılımıyla devlere karşı büyük ve çetin bir savaşa giriştiler. Savaşın sonucunda kozmik düzen ve akıl galip gelerek Gigantlar hezimete uğratıldı; tanrıların amansız saldırıları ve Herakles’in öldürücü oklarıyla işlerini bitirdi. Eski Yunan kültüründe ve sanatında sıkça işlenen bu efsane, yalnızca efsanevi bir anlatıyı değil; barbarlığa karşı medeniyetin, kaosa karşı düzenin ve akılcı iradenin zaferini sembolize eder. Parthenon gibi görkemli yapılardaki kabartmalarda ölümsüzleştirilen Gigantomakhia, Yunan mitolojisinin en ikonik ve derin anlamlar taşıyan destansı anlatılarından birini oluşturur.

Kaynaklar

Apollodoros. (2017). Bibliotheka: Yunan Mitolojisi (N. Nirven, Çev.; J.G. Frazer, Sunuş ve Notlar). İmge Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü: Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Çığlık

Çığlık, Edvard Munch, 1893.

Norveçli ressam Edvard Munch’un 1893 yılında hayata geçirdiği Çığlık (Der Schrei der Natur), modern sanatın ve insan psikolojisinin en güçlü sembollerinden biri olarak kabul edilir. Sanatçının kendi günlüğünde aktardığına göre eser; bir gün batımı yürüyüşü sırasında gökyüzünün aniden kan kırmızısına dönmesi ve Munch’un doğadan yükselen sonsuz bir çığlığı hissetmesiyle doğmuştur. Sanat tarihçileri ve uzmanlar bu yoğun deneyimi, geçirilmiş bir panik atak kriziyle, o yıllarda gözlemlenen Krakatoa yanardağının küllerinin yarattığı gökyüzü renkleriyle veya Munch’un kız kardeşinin yakındaki bir akıl hastanesinde yatıyor olmasının yarattığı psikolojik etkiyle bağdaştırmaktadır. Eser, Munch’un aşk, kaygı ve ölüm gibi varoluşsal temaları işlediği ünlü Hayat Hayat Frizı (Frieze of Life) serisinin bir parçası olarak tasarlanmış; Sembolizm ile Dışavurumculuk (Ekspresyonizm) akımlarının en belirgin köprülerinden biri haline gelmiştir.

Munch, bu ikonik kompozisyonu ikisi yağlı boya, ikisi pastel olmak üzere dört farklı versiyonda ve bir taş baskı (litografi) taşında üretmiştir. Tablonun ön planındaki cinsiyetsiz, saçsız ve adeta eriyen figür; Art Nouveau üslubundaki akıcı kıvrımlarla doğanın ezici gücü tarafından yutulurken, derin perspektife sahip köprü ve arkadaki dingin iki figür akıl sağlığı ile kaotik delilik arasındaki ince çizgiyi temsil eder. Günümüzde Oslo’daki Ulusal Müze ve Munch Müzesi koleksiyonlarında bulunan müze versiyonları zaman zaman yüksek profilli hırsızlık vakalarına konu olmuşsa da neyse ki kurtarılmıştır. Özel koleksiyonda kalan tek versiyon olan 1895 tarihli pastel çalışma ise 2012 yılında New York Sotheby’s müzayedesinde yaklaşık 120 milyon dolara satılarak dönemin rekorunu kırmıştır. Birçok popüler kültür unsuruna, filme ve hatta dijital simgelere ilham veren Çığlık, günümüzde hâlâ modern insanın duyduğu derin varoluşsal kaygının ve içsel huzursuzluğun evrensel bir simgesi olmayı sürdürmektedir.

Kaynaklar

EdvardMunch.org. The Scream.

Wikipedia. The Scream.

Theodosius Forumu

Beyazıt Meydanı'nda yer alan Theodosius Forumu üzerindeki Zafer Takı'nın mermer kalıntıları, fotoğraf: M. Özveren.

Günümüzde İstanbul’un Beyazıt Meydanı olarak bilinen bölgede yer alan Theodosius Forumu, ilk olarak I. Konstantinus döneminde inşa edilmiş ve o zamanlar "Boğa Forumu" (Forum Tauri) olarak adlandırılmıştır. I. Theodosius (379-395), 386 yılındaki Got zaferinin ardından meydanı Roma’daki Traianus Forumu'nu örnek alarak yeniden tasarlatmış ve yapı 393 yılında resmi olarak açılmıştır. Doğu Roma İmparatorluğu’nun başkentini Roma ile rekabet edebilir kılma ve Theodosius’un kökenlerini İspanya doğumlu imparator Traianus’a dayandırma ideolojisini yansıtan forum, kentin ana caddesi olan Mese üzerinde yer alıyordu. Çevresi mermer revaklar, sivil binalar, hamamlar ve bazilikalarla çevrili olan bu anıtsal meydan, antik İstanbul'un en büyük ve en önemli kamusal alanlarından biriydi.

Foruma görkemini veren en önemli iki unsur; meydanın merkezine yakın bir noktada yükselen anıtsal sütun ile güneybatı köşesinde yer alan zafer takıydı. Spiral kabartmalarında imparatorun barbarlara karşı kazandığı zaferlerin işlendiği ve içinde merdiven barındıran dev Theodosius Sütunu, Traianus Sütunu örnek alınarak yapılmış ve üzerinde imparatorun heykeli yer almıştır. Meydanın batı çıkışında yer alan üç kemerli anıtsal zafer takı ise Herakles sopası/topuzu biçiminde işlenmiş sütunları ve üst kısmında Theodosius ile oğulları Arcadius ve Honorius’un heykelleriyle dikkat çekiyordu. Tarih boyunca doğal afetler ve depremlerle (özellikle 558 ve 740 depremleri) büyük hasar gören forum, 1453’teki fetihten çok önce yıkılıp terk edilmiştir. Günümüzde sütun ve takın mermer kalıntıları Ordu Caddesi üzerinde ve çevresinde görülebilmektedir.

Kaynaklar

Livius.org. Constantinople, Forum of Theodosius.

The Byzantine Legacy. Forum of Theodosius.

Wikipedia. Forum of Theodosius.

Kartaca Savaşları

Kartaca İmparatorluğu'nun çöküşü, J.M.W. Turner, 1817.

Kartaca Savaşları (Romalıların Kartacalılara "Poeni" demesinden ötürü Pön Savaşları olarak da bilinir), MÖ 264 ile MÖ 146 yılları arasında Antik Akdeniz’in iki büyük gücü olan Roma Cumhuriyeti ile Kartaca Devleti arasında gerçekleşmiştir. Batı Akdeniz ticaretini ve deniz yollarını elinde tutan köklü Kuzey Afrika şehri Kartaca ile İtalya Yarımadası’ndaki hakimiyetini tamamlayıp gözünü deniz aşırı topraklara diken yükselen güç Roma’nın karşı karşıya gelmesi kaçınılmaz bir hesaplaşmayı beraberinde getirmiştir. Yaklaşık bir asır süren bu çetin mücadele, yalnızca iki devletin sınırlarını çizmekle kalmamış, antik dünyanın güç dengesini ve Batı uygarlığının tarihsel seyrini kökten değiştirmiştir.

Birinci Pön Savaşı (MÖ 264 – MÖ 241)

İlk savaş, İtalya ile Kuzey Afrika arasında stratejik bir geçiş noktası ve zengin bir ticaret merkezi olan Sicilya Adası üzerindeki hakimiyet mücadelesiyle başladı. MÖ 3. yüzyılın ortalarında Sicilya, iki güç arasında doğal bir tampon bölge konumundaydı. Messana (Messina) şehrini ele geçiren Mamertinler adlı paralı asker grubunun, bölgedeki Syrakusai Krallığı’nın baskısı karşısında hem Kartaca hem de Roma’dan yardım istemesi krizi tırmandırdı. Kartaca’nın Sicilya’daki varlığını kendi güvenliğine ve ticari çıkarlarına doğrudan bir tehdit olarak gören Roma Senatosu, adaya müdahale kararı aldı ve bu durum iki devleti adada karşı karşıya getirdi. Savaşın başında Roma karada güçlü bir orduya sahipken, Kartaca denizcilikte tartışmasız bir üstünlüğe sahipti. Ancak Romalılar, ele geçirdikleri bir Kartaca batığını kopyalayarak kısa sürede devasa bir donanma inşa etti. Karadaki askeri güçlerini denize yansıtmak amacıyla gemilerine "corvus" (karga) adı verilen, düşman gemisine kancalanıp piyadelerin karşıya geçmesini sağlayan hareketli köprüler eklediler. Bu taktiksel yenilik sayesinde Mylae ve Eknomos gibi büyük deniz muharebelerinde Kartaca’yı mağlup etmeyi başardılar. Yirmi yılı aşkın süren yıpratıcı çatışmaların ardından MÖ 241’de Aegat Adaları Muharebesi'ni kazanan Roma, savaşı kesin bir zaferle noktaladı. Antlaşma uyarınca Kartaca, Sicilya üzerindeki tüm haklarından vazgeçti ve ağır savaş tazminatları ödemeyi kabul etti. Roma böylece Sicilya’yı ele geçirerek ilk deniz aşırı eyaletini kurdu; kısa süre sonra Kartaca’nın iç karışıklıklarından yararlanarak Korsika ve Sardinya adalarını da topraklarına kattı.

İkinci Pön Savaşı (MÖ 218 – MÖ 201)

Toprak kayıplarını ve ekonomik çöküşü telafi etmek isteyen Kartaca, İber Yarımadası’nda (İspanya) maden açısından zengin yeni bir hakimiyet alanı kurdu. Kartacalı efsanevi komutan Hannibal Barca, MÖ 219’da Roma’nın müttefiki olan Saguntum kentini kuşatarak ikinci savaşı başlattı. Roma’nın deniz üstünlüğünü bilen Hannibal, orduyu, süvarileri ve savaş fillerini geçilmesi imkânsız görülen Alpler üzerinden İtalya’ya hareket ettirerek tarihin en cüretkar askeri hamlelerinden birini yaptı. MÖ 216’daki Cannae Muharebesi’nde uyguladığı çifte kuşatma (hilal taktiği) ile Roma ordusunu yok eden Hannibal, 15 yıl boyunca İtalya topraklarında yenilmeden kaldı. Roma ise komutan Fabius’un uyguladığı yıpratma stratejisiyle (Fabian Stratejisi) Hannibal ile doğrudan meydan muharebesinden kaçındı. Savaşın seyrini değiştiren hamle, Romalı komutan Scipio Africanus’tan geldi; Scipio doğrudan Kuzey Afrika’ya çıkartma yaparak Kartaca’yı tehdit etti. Şehrini korumak için İtalya’dan dönmek zorunda kalan Hannibal, MÖ 202’deki Zama Muharebesi’nde Scipio karşısında ağır bir yenilgiye uğradı. Bu mağlubiyetle Kartaca süper güç statüsünü tamamen kaybetti; İspanya’yı kaybetti, donanması sembolik bir seviyeye indirildi ve Roma’nın izni olmadan savaş açması yasaklandı.

Üçüncü Pön Savaşı (MÖ 149 – MÖ 146)

Askeri varlığı son bulsa da Kartaca, ticari kabiliyetleri sayesinde kısa sürede ekonomik olarak yeniden toparlandı ve tazminatlarını ödedi. Kartaca’nın bu hızlı zenginleşmesi Roma Senatosu’nda büyük bir endişe yarattı. Senatör Cato liderliğindeki şahin kanat, her konuşmasını "Kartaca yıkılmalıdır!" (Carthago delenda est) sözüyle bitirerek kamuoyunu savaşa hazırladı. Komşu Numidya Krallığı’nın saldırılarına karşı Kartaca’nın Roma’dan izinsiz silahlanması, aranan savaş bahanesini verdi. Roma, Kartacalılardan şehirlerini terk edip denizden uzak bir iç bölgeye taşınmalarını talep etti. Bu ağır şartı reddeden halk, kadınların saçlarından mancınık ipi yapacak kadar kararlı ve umutsuz bir savunmaya girişti. Scipio Aemilianus komutasındaki Roma ordusu, şehri üç yıl boyunca kuşattı. MÖ 146’da surların aşılmasıyla altı gün altı gece süren kanlı sokak çatışmaları yaşandı. Sonunda şehir tamamen yakılıp yıkıldı, binaları dümdüz edildi ve hayatta kalan yaklaşık 50.000 Kartacalı köleleştirildi. Kartaca toprakları, Roma’nın "Afrika" eyaleti adıyla doğrudan imparatorluğa bağlandı.

Sonuç

Sonuç olarak Kartaca Savaşları, Roma’nın bölgesel bir güçten tüm Akdeniz havzasına hükmeden devasa bir imparatorluğa dönüşme sürecini başlatmıştır. Ticaret yollarının, askeri stratejilerin ve siyasi nüfuzun tamamen Roma lehine değiştiği bu süreç, Kartaca uygarlığının tarih sahnesinden silinmesine yol açmıştır. Romalıların bu savaşlarda geliştirdiği askeri organizasyon ve lojistik kabiliyetler, sonraki yüzyıllarda kuracakları devasa imparatorluğun temellerini oluşturmuştur.

Kaynaklar

Boatwright, M. T. - D. J. Gargola, R. J.A. Talbert, N. Lenski. (2022). Romalıların Kısa Tarihi (İ. Kısacık, Çev.). Say Yayınları.

Faulkner, N. (2015). Roma Kartalların İmparatorluğu (Ç. Sümer, Çev.). Yordam Kitap.

Martin, T. R. (2014). Antik Roma: Romulus'tan Justinianos'a (S. Özgüler, Çev.). Say Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Titus Livius - Ab Urbe Condita (Roma Tarihi).