İphigeneia

İphigeneia Tauris'te, Anselm Feuerbach, 1871.

Yunan mitolojisinde Agamemnon ile Klytaimnestra’nın kızı olarak bilinen İphigeneia (Homeros destanlarında İphianassa adıyla geçer), Troia Savaşı ve devamındaki olaylarla doğrudan ilişkili kilit bir figürdür. Akha ordusunun Aulis Limanı’nda esintisiz hava yüzünden mahsur kalması üzerine kahin Kalkhas, Agamemnon’un avlanırken Artemis’in kutsal geyiğini öldürdüğünü ve tanrıçanın gazabının ancak İphigeneia’nın kurban edilmesiyle dineceğini bildirir. Menelaos ve Odysseus’un baskılarına boyun eğen Agamemnon, kızını Akhilleus ile nişanlama bahanesiyle Mykenai’den çağırtır. Ancak tanrıça son anda genç kıza acıyarak sunakta onun yerine bir geyik koyar ve İphigeneia’yı Tauris’e (günümüzdeki Kırım Yarımadası) götürerek tapınağına rahibe yapar. Zamanla efsanenin çevresinde kurban yerinin Attike’deki Brauron olduğu, geyiğin yerine ayı, boğa ya da yaşlı bir kadının geçtiği veya törenin aniden kesildiği rasyonalist versiyonlar gibi pek çok farklı anlatı türemiştir. Hatta bazı kaynaklar İphigeneia’yı Klytaimnestra yerine Khryseis’in veya Theseus ile Helene’nin kızı olarak gösterirken; onun Megara’da öldüğü, Hekate ile özdeşleşip ölümsüzleştiği ya da Beyaz Ada’da Akhilleus ile evlenerek esrarengiz bir yaşam sürdüğü de aktarılır.

Tauris’teki tapınakta Karadeniz’e düşen yabancıları kurban etmekle görevlendirilen İphigeneia, yıllar sonra Delphoi kahininin emriyle Artemis heykelini almaya gelen kardeşi Orestes ve dostu Pylades ile karşılaşır. Kardeşini tanıyan genç kız, heykelle birlikte onlarla Yunanistan’a kaçar; dönüş yolunda Troas sahilindeki Sminthion şehrinde Sophokles’in kayıp Khryses tragedyasına konu olan çeşitli maceralar yaşadıktan sonra Mykenai’a ulaşırlar. İphigeneia, kız kardeşi Elektra’nın aksine uysal, saf ve yumuşak bir genç kız tipi çizse de, Aulis’te kızının kurban edilmek istenmesini unutmayan annesi Klytaimnestra’nın yüreğinde Agamemnon’a karşı dinmez bir kin doğmasına neden olmuştur; nitekim Klytaimnestra, Troia dönüşü kocasını Aigisthos ile birlik olup bu kin yüzünden öldürecektir. Homeros’un destanlarında Aulis veya Tauris serüvenlerine değinmeyip sadece adını anmakla yetindiği bu trajik karakter, Euripides’in İphigeneia Aulis’te ve İphigeneia Tauris’te adlı eserleriyle ün kazanmış, sonrasında Racine ve Goethe gibi usta yazarları etkileyerek Batı edebiyatında derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Gece Kuşları

Gece Kuşları, Edward Hopper, 1942.

Edward Hopper’ın 1942 tarihli ikonik eseri Gece Kuşları (Nighthawks), Amerikan realizminin en bilinen örneklerinden biri olup, modern şehir yaşamının getirdiği izolasyon ve yabancılaşmayı derin bir atmosferle sunar. Sanatçının New York’taki Greenwich Caddesi üzerindeki bir restorandan esinlenerek tuvale aktardığı bu çalışma, gerçek bir mekânın birebir kopyası olmaktan ziyade, kompozisyonundaki sadeleştirilmiş formlar ve soyut düzlemler sayesinde zamansız bir nitelik kazanmıştır. Dönemin yeni teknolojisi olan floresan ışığıyla aydınlatılan akşam yemeği salonu, karanlık ve terk edilmiş şehir caddesinin ortasında adeta fener gibi parlar. Ancak, Hopper’ın lokanta kapısını izleyicinin görüş açısından tamamen kaldırmış olması, dışarıdan bakan bizi mekânın içine girmekten alıkoyarak kendi yalnızlığımızla baş başa bırakır. İçerideki dört karakterin—üç müşteri ve bir garsonun—yakın mesafelerine rağmen birbirleriyle göz teması kurmaması ve tecrit edilmiş hâlleri, insanın kalabalıklar içindeki yalnızlığını simgeler.

Tablonun cazibesi, sadece taşıdığı bu psikolojik derinlikten değil, aynı zamanda taşıdığı zengin kültürel mirastan ve yarattığı gizemden gelir. Josephine Hopper’ın detaylı günlük notlarında detaylandırıldığı üzere, çiftin kendilerinin modellik yaptığı karakterler belirgin bir hikaye sunmaz; aksine izleyiciyi bu insanların kim olduğuna ve ne yaşadığına dair sorular sormaya davet eder. Karakterlerin 1940’lar tarzı kıyafetleri ve "Phillies" puro reklamı gibi ögeler esere nostaljik bir Amerikan atmosferi katarken, kompozisyonun bütününe hakim olan o tekinsiz sessizlik film noir sinemasından edebiyata, müzikten modern popüler kültür parodilerine kadar sayısız alana ilham vermiştir. Tamamlanmasının hemen ardından Chicago Sanat Enstitüsü tarafından satın alınan ve günümüzde halen orada sergilenen Gece Kuşları, yüzeydeki görsel çekiciliğinin altında modern dünyanın kaçınılmaz yalnızlığını ince bir dille eleştiren ölümsüz bir başyapıt olmayı sürdürmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Edward Hopper, Nighthawks.

Wikiart. Nighthawks.

Wikipedia. Nighthawks (Hopper).

Eyfel Kulesi

Eyfel Kulesi, fotoğraf: M. Özveren.

1789 Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılı onuruna düzenlenen 1889 Paris Dünya Fuarı için inşa edilen Eyfel Kulesi, Alexandre-Gustave Eiffel’in mühendislik firmasınca hayata geçirilmiştir. Projenin özgün fikir ve teknik tasarımı şirketin baş mühendisleri Maurice Koechlin ile Émile Nouguier’ye, estetik formları ise mimar Stephen Sauvestre’e aittir. 1887-1889 yılları arasında, 130’u aşkın şantiye işçisinin milimetrik hassasiyetle üretilmiş 18.000’den fazla parçayı 2,5 milyon perçinle birleştirmesi sonucu yükselen bu açık kafesli dövme demir yapı, inşa edildiği sırada dönemin aydınları ve kamuoyu tarafından estetik bulunmayarak sert bir şekilde eleştirilmiştir. Bittiğinde 41 yıl boyunca "dünyanın en yüksek yapısı" unvanını elinde tutan kule, New York'taki Chrysler Binası’nın yapımına kadar sivil mühendisliğin zirvesini temsil etmiştir.

Aslında 20 yıllık kullanım ömrünün ardından sökülmesi planlanan bu görkemli anıt, kablosuz iletişim ve bilimsel araştırmalar için sunduğu imkânlar sayesinde kalıcı hale gelmiştir. Gustave Eiffel’in girişimleriyle kuleye hava gözlem istasyonları ve radyo-telgraf sistemleri kurulmuş; bu teknolojik altyapı 1. Dünya Savaşı’nda düşman mesajlarının kesilerek casus Mata Hari’nin yakalanmasında ve hatta askeri birliklerin sevkiyatında kilit rol oynamıştır. Son eklenen dijital radyo ve televizyon anteniyle toplam 330 metre yüksekliğe ulaşan yapı, günümüzde kendi elektriğinin bir kısmını üreten rüzgar türbinlerinden panoramik seyir teraslarına kadar pek çok donanıma sahiptir. Yılda yaklaşık 7 milyon turistin ziyaret ettiği Eyfel Kulesi, başlangıçtaki tüm tereddütleri geride bırakarak mimarlık tarihinin en saygın sembollerinden biri olmayı başarmıştır.

Eyfel'in akşam görünümü.

Kaynaklar

Britannica. Eiffel Tower.

History.com. Eiffel Tower.

Wikipedia. Eiffel Tower.

Thebai’nin Yükselişi

Epameinondas'ın Ölümü, Benjamin West, 1773.

MÖ 386 yılında imzalanan Antialkidas Barışı’nın ardından Spartalılar, Boiotia kentlerini Thebai’dan ayırarak bölgedeki baskılarını artırmış ve birkaç yıl sonra Thebai kalesine bir garnizon yerleştirerek kenti denetim altına almışlardır. Ancak MÖ 378’de kaleyi yeniden ele geçiren Thebailılar, bağımsızlık mücadelelerini kısa sürede büyük bir askerî güce dönüştürmeyi başarmışlardır. Bu sürecin dönüm noktası ise MÖ 371 yılındaki ünlü Leuktra Savaşı olmuştur. Deneyimli ve zeki komutan Epameinondas ile Pelopidas önderliğindeki Thebai ordusu, geleneksel savaş düzeninin dışına çıkarak orduyu iki kanat halinde konuşlandıran yenilikçi bir taktik uygulamıştır. Düşmanı kanat arasına alarak abluka altına alan bu strateji sayesinde Sparta ordusu ağır bir bozguna uğratılmış, Orta Yunanistan’dan atılmış ve Spartalıların Peloponnesos Savaşı’ndan beri sürdürdükleri kalıcı hakimiyet umutları tamamen yıkılmıştır.

Leuktra’daki tarihî zafer, Yunan anakarasındaki güç dengelerini derinden sarsarak Peloponnesos Birliği üyelerinin Sparta’ya olan güvenini yıkmış ve Thebai’ye muazzam bir prestij kazandırmıştır. Komutan Epameinondas önderliğinde Peloponnesos’a akınlar düzenleyen Thebai, Sparta’yı kendi topraklarında zayıflatırken, aynı zamanda Tesalya tiranı İason gibi bölgede egemenlik kurmak isteyen diğer hırslı güçlerin de önünü kesmiştir. MÖ 4. yüzyılın başlarında sürekli değişen ittifaklar ağında Thebai, gücünü, taktiksel üstünlüğünü ve siyasi nüfuzunu genişleterek dönemin en baskın gücü haline gelmiştir. Bu durum, eski amansız düşmanlar olan Sparta ve Atina’nın dahi MÖ 362’de Thebai tehdidine karşı geçici bir ittifak kurmasını zorunlu kılmıştır.

MÖ 362 yılında gerçekleşen Mantineia Savaşı’nda Thebai ordusu Sparta ve Atina ittifakına karşı sahada galip gelmeyi başarsa da, bu zafer büyük bir kayıpla sonuçlanmıştır. Askerî dehasıyla Thebai’yi zirveye taşıyan Epameinondas’ın savaşta aldığı yaralar nedeniyle hayatını kaybetmesi ve yerini dolduracak güvenilir bir liderin bulunamaması kentin kaderini belirlemiştir. Savaş kazanılmış ancak başarılı liderin kaybıyla hegemonya mücadelesi sona ermiştir. Bu kaybın ardından yaklaşık 25 yıllık parlak dönemini yitiren Thebai sıradan bir kent-devletine dönüşürken; Tarihçi Ksenophon’un da vurguladığı gibi Yunanistan genelinde eskisinden çok daha büyük bir kargaşa hâkim olmuştur. Kent-devletlerinin birbiriyle girdiği bu bitmek bilmeyen çekişmeler, ilerleyen yıllarda kuzeydeki yeni bir gücün —Makedonya Krallığı’nın— yükselişine zemin hazırlamıştır.

Kaynaklar

Kaya, M. (2022). Ege ve Eski Yunan Tarihi II: Klasik ve Hellenistik Çağlar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Ksenophon. (1999). Yunan Tarihi (Hellenika) (S. Sinanoğlu, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Odysseus ve Seirenler

Odysseus ve Seirenler, John William Waterhouse, 1891.

Odysseia Destanı’nın en etkileyici sahnelerinden biri, Odysseus’un büyüleyici sesleriyle denizcileri ölüme sürükleyen Seirenler ile karşılaşmasıdır. Yunan mitolojisinde yarı kuş yarı kadın şeklinde tasvir edilen Seirenler, adalarından geçen denizcileri kusursuz ve karşı konulmaz sesleriyle büyüleyerek zihinlerini bulandırır ve gemilerini kayalıklara bindirmelerine neden olurlar. Büyücü Kirke’nin uyarılarını dikkate alan İthaka Kralı Odysseus, bu hayati tehlikeyi aşmak için cesur ve mantıklı bir strateji geliştirir. Mürettebatının kulaklarını erimiş bal mumuyla kapatarak onların bu tehlikeli sesleri duymasını engeller; böylece geminin rotasından sapmadan güvenle ilerlemesini sağlar.

Ancak zihni ve merakı her şeyden üstün tutan Odysseus, Seirenlerin şarkısını dinleyip hayatta kalmayı başaran tek ölümlü olarak tarihe geçmeyi ister. Bu arzusunu gerçekleştirmek için kendisini geminin ana direğine sıkıca bağlatır ve ne kadar yalvarırsa yalvarsın kendisini asla çözmemeleri konusunda adamlarına kesin emir verir. Gemileri Seirenlerin adasının yakınından geçerken, insanı mest eden o yankılanmalar Odysseus’un zihnini ele geçirir ve bağlarından kurtulmak için çırpınmaya başlar. Fakat sadık mürettebatı verilen emre uyarak onu daha da sıkı bağlar ve tehlikeli suları geride bırakana dek kürek çekmeye devam eder. Bu efsane, sadece mitolojik bir macerayı değil, insanın kendi arzuları ve zaaflarıyla mücadelesinde aklını ve iradesini nasıl bir kalkan olarak kullanabileceğini de sembolize eder.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Şemsiyeli Kadın

Şemsiyeli Kadın, Claude Monet, 1875.

Claude Monet’nin 1875 yılında Argenteuil’de tamamladığı Şemsiyeli Kadın (Madame Monet ve Oğlu), sanatçının ilk eşi Camille ile oğlu Jean’ı rüzgarlı bir yaz gününde yürüyüş yaparken tasvir eden ikonik bir İzlenimcilik (Empresyonizm) yapıtıdır. Resim, anlık ve samimi bir aile anını yakalamayı amaçladığından resmî bir portreden ziyade bir tür (janr) resmi niteliği taşır. Açık havada (en plein air) ve muhtemelen birkaç saatlik tek bir seansta hızlıca çizilen bu eser, Monet’nin 1870'lerde ürettiği en büyük tuval (100 × 81 cm) olma özelliğine sahiptir. Sanatçı, figürleri aşağıdan yukarıya doğru bakan alçak bir bakış açısıyla resmederek tuvalin üst kısmını kaplayan Camille’e güçlü ve ikonik bir çehre kazandırırken, zemindeki yükseltinin arkasında yalnızca belden yukarısı görünen yedi yaşındaki oğlu Jean ile kompozisyondaki dengeyi ve derinlik hissini sağlamıştır.

Eser, Monet’nin canlı renk paleti, hafif ve kendiliğinden gelişen fırça darbeleriyle bir zaman dilimindeki anlık hissi muazzam bir şekilde hissettirir. Camille’in rüzgarda savrulan elbisesi, yüzünü örten tülü ve çimenlerin hareketini yansıtan yeşil şemsiyesi, arka plandaki mavi gökyüzü ve beyaz bulutlarla bütünleşir. İlk kez 1876’daki İkinci İzlenimcilik Sergisi’nde sergilenen bu başyapıt, John Singer Sargent gibi dönemin önemli sanatçılarına ilham kaynağı olmuş; Monet ise 1880’lerde figür çalışmalarına tekrar döndüğünde Giverny’de benzer temaları yeniden ele almıştır. Günümüzde Washington'daki Ulusal Sanat Galerisi'nde sergilenen bu eser, Empresyonizm akımının en önemli simgelerinden biri kabul edilir.

Kaynaklar

ClaudeMonet.com. Woman with a Parasol.

Wikipedia. Woman with a Parasol.

Korinthos Savaşı

MÖ 390 civarına tarihlenen Thorikoslu Deksileos’un mezar steli (Kerameikos, Atina). Eser, Korinthos Savaşı’nda (MÖ 394) 20 yaşında şehit düşen Atinalı süvari Deksileos’u, bir düşman hoplitesini alt ederken tasvir eder (Fotoğraf: Tilemahos Efthimiadis, Wikimedia Commons, CC BY 2.0).

Korinthos Savaşı (MÖ 395-386), Sparta'nın Yunan coğrafyası ve Anadolu üzerindeki yayılmacı ve saldırgan politikalarına bir tepki olarak patlak vermiştir. General Lysandros ve Kral Agesilaos komutasındaki Sparta'nın kendi çıkarlarını tehdit ettiğini gören Atina, Boiotia (en güçlü kenti Thebai olan), Korinthos ve Argos kent-devletleri, Sparta'ya karşı dörtlü bir koalisyon kurmuşlardır. Savaş boyunca askeri ve siyasi açıdan dalgalı bir süreç yaşanmış; MÖ 395'teki Haliartos Savaşı'nda Spartalılar yenilgiye uğrayıp komutanları Lysandros hayatını kaybederken, MÖ 394'te Koroneia'da Agesilaos yönetimindeki Sparta ordusu koalisyon güçlerini mağlup etmiştir. Aynı dönemde Pers donanmasını yöneten Atinalı Konon'un Knidos açıklarında Sparta donanmasını ağır bir yenilgiye uğratması, Atina'ya dönerek Peiraieus (Pire) limanı ile kent arasındaki uzun sur duvarlarını yeniden inşa ettirmesini sağlamıştır.

Savaşın seyrini ve kaderini belirleyen en kritik unsur ise Perslerin değişken dış politikası olmuştur. Savaşın başında Sparta karşıtı Atina ve müttefiklerinin yanında yer alan Pers Kralı II. Artakserkses, müttefiklerin barışçıl bir uzlaşı yerine güç dengesini kendi lehlerine çevirme çabalarından rahatsız olmuştur. Atina ile Perslerin arası bozulunca Spartalı Komutan Antialkidas (Antalkidas), Perslerle yeniden yakınlaşarak Hellespontos’u kapatmış ve Atina koalisyonunu barışa zorlamıştır. Böylece MÖ 386 yılında tarihe "Antialkidas Barışı" veya "Kral Barışı" olarak geçen antlaşma imzalanarak Korinthos Savaşı sona ermiştir.

Yapılan barış antlaşmasıyla Pers Kralı; Asya'daki kentler ile Klazomenai ve Kıbrıs gibi adalar üzerindeki egemenliğini ilan etmiş, Lemnos, Imbros ve Skyros dışındaki diğer Yunan kentlerinin bağımsız kalacağını kabul etmiştir. Sparta, Yunanistan'daki eylemlerini Pers müdahalesi olmaksızın sürdürebilmek adına, öteden beri savunduğu "Yunan özgürlüğünün hamisi" olma iddiasından vazgeçerek Anadolu'daki Yunan kent-devletlerini Pers denetimine terk etmiştir. Sonuç olarak bu barış, Anadolu Yunanlarını MÖ 490-479 Pers Savaşları öncesindeki bağımlı konumlarına geri döndürmüş; savaştan Sparta yalnızca yüzeysel bir prestij kazanırken, mücadelenin asıl galibi jeopolitik üstünlüğünü pekiştiren Persler olmuştur.

Kaynaklar

Kaya, M. (2022). Ege ve Eski Yunan Tarihi II: Klasik ve Hellenistik Çağlar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Ksenophon. (1999). Yunan Tarihi (Hellenika) (S. Sinanoğlu, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.