Artemision Bronzu

Artemision Bronzu, fotoğraf: Nikos Kitsakis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yunanistan'daki Euboia (Eğriboz) Adası'nın kuzeyindeki Artemision Burnu açıklarında, MÖ 2. yüzyıla ait antik bir gemi batığında keşfedilen Artemision Bronzu, Klasik Yunan sanatına geçişi simgeleyen Erken Klasik döneme ait en ikonik eserlerden biridir. MÖ 460 civarına tarihlenen 2,09 metre boyundaki bu anıtsal heykel, fırlatma eyleminin hemen öncesindeki gerilimi ve potansiyel gücü kusursuz bir anatomik dengeyle yansıtır. Sanatçısının kim olduğu kesin olarak bilinemese de Kalamis, Onatas veya Myron gibi dönemin usta heykeltıraşları tarafından üretildiği düşünülmektedir. Yüzyıllar boyunca deniz altında kalmasına rağmen formunu büyük ölçüde koruyan yapıtın boş göz yuvalarına antik dönemde kemik veya taş işlendiği, dudak ve göğüs uçlarına ise bakır kakma yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin başyapıtları arasında sergilenen eser, Eski Yunan'ın en önemli kültür simgelerinden biri olarak görülmektedir.

Heykelin hangi tanrıyı temsil ettiği hususu arkeoloji dünyasında hâlâ süregelen en büyük tartışma konularından biridir. Figürün sağ elinde tuttuğu nesnenin kayıp olması nedeniyle tanrının Zeus mu yoksa Poseidon mu olduğu kesinleşmemiştir. Ancak uzmanların ve araştırmacıların büyük çoğunluğu eserin Zeus olduğu görüşünde birleşmektedir. Poseidon teorisi heykelin denizden çıkarılmasına dayandırılsa da dönem seramikleri ve küçük bronz biblolar incelendiğinde, Poseidon'un üçlü yabasıyla dürtme veya saplama hamlesi yaptığı; buna karşın elini başının üzerine kaldırıp fırlatma pozisyonu alan figürlerin daima yıldırım savuran Zeus'u simgelediği görülmektedir. Ayrıca uzun bir yabanın profil açısını kapatacak olması sanatsal estetik açısından zayıf bir olasılık görüldüğünden, heykelin şimşeğini fırlatmaya hazırlanan gök tanrısı Zeus'u tasvir ettiği kabul görmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Artemision Zeus or Poseidon.

Wikipedia. Artemision Bronze.

World History Edu. Artemision Bronze.

Kypselos

Apollon Tapınağı, Antik Korinthos.

Eski Yunan dünyasının bilinen ilk tiranı olan Korinthoslu Kypselos, MÖ 7. yüzyılda (yaklaşık MÖ 657-625) aristokratik düzene karşı gerçekleşen büyük bir siyasi dönüşümün simgesi olmuştur. Annesi Korinthos’u zalimce yöneten Bakkhiadai ailesinden gelen Kypselos, soylu sınıfa mensup olmasına rağmen halkın ve yükselen tüccar orta sınıfının desteğini almayı başarmıştır. Doğumuyla ilgili Bakkhiadaiları devireceğine dair anlatılan kehanetler ve bir erzak sandığında (kypsele) saklanarak suikastçılardan kurtarılmasına dair efsaneler, iktidarını meşrulaştırmak için kullandığı güçlü bir propaganda unsuru haline gelmiştir. Askeri bir komutan olarak alçakgönüllü ve yardımsever tutumuyla kitlelerin sevgisini kazanan Kypselos, Delphoi kehanet merkezinin de onayını alarak gerçekleştirdiği bir darbeyle oligarşiyi devirmiş ve yaklaşık otuz iki yıl sürecek tiranlık dönemini başlatmıştır.

İktidara geldikten sonra muhalifi olan aristokratlara karşı sürgün, el koyma ve infaz gibi acımasız yöntemler uygulayan Kypselos, buna karşılık geniş halk kitleleri nezdinde büyük bir itibar ve destek kazanmıştır. Korinthosluların en çok takdir ettiği yöneticilerden biri olarak, diğer tiranların aksine koruma birliği (muhafız) kullanmaya ihtiyaç duymadan hüküm sürmüştür. Aristokrasinin mağdur ettiği alt sınıfları gözeten adımlar atmış, fakir köylülere toprak tahsis etmiş ve toplumsal refahı artıracak düzenlemelere imza atmıştır. Kypselos’un bu halkçı yaklaşımı ve iç barışı sağlamaktaki başarısı, onun yalnızca Korinthos’ta değil, Yunan dünyasının genelinde saygın bir arabulucu ve itibar sahibi bir devlet adamı olarak görülmesini sağlamıştır.

Kypselos’un yönetimi altında Korinthos, Akdeniz’in en önemli ticari ve ekonomik güçlerinden biri haline gelerek altın çağını yaşamıştır. İtalya, Sicilya ve Etrüsk bölgesine yapılan ihracatı geliştirmek amacıyla ticaret rotaları üzerinde Leukas, Ambrakia ve Anaktorion gibi yeni sömürgeler kurulmuş; Korkyra (Korfu) Adası'nın kontrolü yeniden sağlanmıştır. Özellikle renkli bezemeleriyle ünlü ince Korinthos vazolarının üretimi ve ihracatı tavan yapmış, kent sanatsal ve sınai açıdan büyük bir ivme kazanmıştır. MÖ 625 civarında hayatını kaybeden Kypselos, arkasında ekonomik olarak güçlü, kolonileşmiş ve saygın bir kent devleti bırakarak yönetimi oğlu Periandros’a devretmiştir.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Pegasos

Pegasos, Jan Boeckhorst, 17. yüzyıl ortaları.

Yunan mitolojisinin en ikonik figürlerinden biri olan Pegasos, deniz tanrısı Poseidon ile yılan saçlı Medusa’nın birleşiminden doğan, saf beyaz kanatlara sahip efsanevi bir uçan attır. Efsaneye göre Pegasos, kahraman Perseus’un Medusa’nın kafasını kestiği anda Medusa'nın gövdesinden tam büyümüş ve görkemli bir şekilde ortaya çıkmıştır. Doğumunun ardından doğrudan Olympos Dağı’na uçan bu büyüleyici yaratık, gökyüzünün ve şimşeklerin efendisi Zeus’un hizmetine girmiş, tanrının yıldırımları ile şimşeklerini taşıma görevini üstlenmiştir. Ayrıca Pegasos, toynağını yere vurduğu yerlerde ilham veren tatlı su kaynakları çıkarmasıyla da tanınır; bunların en ünlüsü Helikon Dağı'ndaki Hippokrene kaynağıdır.

Pegasos’un efsanedeki en bilinen macerası ise bir diğer Yunan kahramanı Bellerophontes ile kesişir. Kahraman, tanrıça Athena’nın kendisine hediyesi olan altın bir dizgin sayesinde Pegasos’u dizginlemeyi başarmış ve bu sadık kanatlı atın sırtında, alevler kusan üç başlı canavar Khimaira’yı mağlup etmiştir. Ancak bu büyük başarı, Bellerophontes’in kibire kapılmasına ve Pegasos’un sırtında Olympos Dağı’na, tanrıların katına çıkmaya çalışmasına yol açmıştır. Bellerophontes’in bu küstahlığına öfkelenen Zeus, Pegasos’u ısırması için bir atsineği göndermiş; huysuzlanan atın sırtından düşen kahraman sakatlanarak trajik bir sonla baş başa kalmıştır. Sadakati ve saflığıyla öne çıkan Pegasos ise Olympos’a yolculuğuna tek başına devam etmiş, Zeus tarafından yıldızların arasına yerleştirilerek sonsuza dek gökyüzünü süsleyecek bir takımyıldıza dönüştürülmüştür.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Sütçü Kız

Sütçü Kız, Johannes Vermeer, yak. 1660.

Johannes Vermeer’in 17. yüzyıl Hollanda Altın Çağı Sanatı’nın en ikonik eserlerinden biri olan Sütçü Kız, gündelik yaşamı konu edinen janr resim geleneğinin en etkileyici örneklerinden biridir. Tabloda, sade bir mutfakta çömlek bir testiden kaseye büyük bir dikkatle süt döken bir hizmetçi kadın tasvir edilir. Vermeer; dini, mitolojik veya tarihi şatafatlı sahneler yerine, janr resminin ruhuna uygun olarak ev içi yaşamın dinginliğini ve sıradan bir insanın emeğini merkeze alır. Işığın pencereden süzülüp kadının sarı kıyafetine, ekmek kırıntılarına ve süt akıntısına vurma biçimi, bu mütevazı ana anıtsal bir atmosfer kazandırır.

Tablonun asıl gücü, Vermeer’in renk kullanımı ve detaylardaki ışık ustalığında gizlidir. Sanatçı, kıymetli ve doğal lapis lazuli taşından elde edilen ultra marin mavisini ve canlı sarıyı ustalıkla bir araya getirerek güçlü bir görsel denge kurar. Masadaki ekmeklerin üzerindeki parlak noktalar, nokta vuruş tekniğiyle (pointillé) işlenmiş olup nesnelere canlı bir doku hissi verir. Arka plandaki kireç sıvalı duvar ve yerdeki detaylar ise sıradan bir anı ölümsüzleştiren bu janr eserinin doğallığını pekiştirir. Günümüzde Amsterdam’daki Rijksmuseum’da sergilenen bu başyapıt, türünün en yetkin örnekleri arasında kabul edilmektedir.

Tralleis Ephebosu

Tralleis Ephebosu, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin en güzel eserlerinden biri olan Tralleis Ephebosu, Helenistik dönemin incelikli heykel sanatını günümüze taşıyan nadide bir başyapıttır. 19. yüzyıl sonlarında Aydın yakınlarındaki Tralleis antik kentinde gün ışığına çıkarılan ve Osman Hamdi Bey tarafından müze koleksiyonuna kazandırılan bu mermer heykel, Eski Yunan dünyasında gymnasion eğitimi alan, gençliğe adım atmış ergenlik çağındaki bir genci (ephebos) betimler. Spor veya antrenman sonrasında yorgun düşmüş genç adamın sağa doğru hafifçe bükülen başı, hüzünlü ve içe dönük bakışları, klasik eserlerin idealize güzelliğinin ötesinde insanı derinden etkileyen insani bir duygu durumu yansıtır. Gencin arkasındaki dikdörtgen sütuna yaslanmış duruşu ve bacak bacak üstüne atmış (kontrapost) pozisyonu yorgunluk hissini pekiştirmektedir.

Genç adamın pelerinine (khlamys) sarınmış duruşu, omuzlarındaki dökümlü kumaş kıvrımları ve anatomik detaylardaki hassas işçilik, dönemin üslup zenginliğini gözler önüne serer. Yorgunluğun ve gençliğin kırılganlığının mermerdeki bu zarif ifadesi, ziyaretçileri sadece estetik bir seyirle sınırlamaz; onları binlerce yıl öncesinin günlük yaşamından duygusal bir anın tam ortasına davet eder.

Primus Inter Pares

Eski Roma'da primus inter pares (eşitler arasında birinci) olan Princeps'in, meclis düzeninde senatörlere hitap ettiğini gösteren sembolik ve yapay zekayla hazırlanmış temsili bir görsel.

Latince bir deyim olan "primus inter pares", kelime anlamıyla "eşitler arasında birinci" demektir. Bu kavram, bir gruptaki tüm bireylerin teorik ve hukuki açıdan aynı statüye, haklara ve yetkilere sahip olduğu, ancak içlerinden birinin koordinasyon veya temsil gibi pratik sorumlulukları üstlenmek üzere öne çıktığı durumları tanımlar. Tarihsel kökeni Roma İmparatorluğu'na dayanır; İmparator Augustus, mutlak bir monark gibi görünmek yerine cumhuriyetçi gelenekleri koruyormuş izlenimi vermek adına kendisini "birinci yurttaş" ilan ederken bu mantığı kullanmıştır.

Günümüzde bu terim, katı bir hiyerarşinin bulunmadığı ama liderliğe ihtiyaç duyulan ortamlarda sıklıkla karşımıza çıkar. Örneğin, parlamenter sistemlerde başbakanlar kabine bakanlarıyla kağıt üzerinde eşit haklara sahip olsalar da hükûmeti yöneten taraf oldukları için bu sıfatla anılırlar. Benzer şekilde akademideki bölüm başkanları veya yönetim kurulundaki sözcüler, diğer üyelere emir veren bir amir konumunda olmak yerine, grup içi dengeyi ve iletişimi yürüten "eşitler arasında birinci" rolünü üstlenirler.

Mitoloji

Pandora, Lawrence Alma-Tadema, 1881.

Mitoloji, kelime anlamı olarak "efsane bilimi" veya "söylence bilimi" demektir. Eski Yunanca "mythos" (masal, efsane, aktarılan söz) ile "logos" (bilim, söz, akıl, düzen) kelimelerinin birleşmesinden türeyen bu kavram; insanın kaotik, gizemli ve belirsiz bir evrende anlam, düzen ve yön arayışının sonucunda doğmuştur. Antik dünyada bilim öncesi bir açıklama sistemi işlevi gören mitler; doğa olaylarından insanlığın kökenine, acının anlamından geleneklerin kaynağına kadar varoluşsal sorulara yanıt arar. Eski Yunan dünyasında mythos ile epos'un (ölçülü ve süslü biçim) uyumuyla dilden dile aktarılan bu anlatılar, doğa filozoflarının ve logos'un temsil ettiği akılcı/bilimsel yaklaşımın karşıtlığına rağmen canlılığını her dönem korumuştur.

Mitlerin en belirleyici niteliği, dogmatik bir dini kitaba dönüşmek yerine ozanların ve sanatçıların elinde şekillenen özgür bir alanda varlık göstermiş olmalarıdır. Zamanla etiyolojik (köken açıklayan), tarihsel ve psikolojik boyutlar kazanan bu efsaneler, kültürlerin ortak hafızasını oluşturmuştur. Carl Jung ve Joseph Campbell gibi düşünürlerin dikkat çektiği üzere; dünyanın farklı coğrafyalarında benzer motiflerle (kahramanın yolculuğu, büyük tufan, ölen ve dirilen tanrı) beliren mitler, bireyin kendi iç dünyası ile dış gerçeklik arasında denge kurmasına hizmet eder.

Eski çağ insanı için bir mitin harfi harfine "gerçek" olup olmamasından ziyade, taşıdığı anlam ve sunduğu kültürel değer önemliydi. Kendi döneminde toplumsal uyumu sağlayan ve bireye kaderi karşısında teselli sunan bu anlatılar, gücünü kapsayıcı sembolizminden alır. Günümüzde de geçerliliğini yitirmeyen mitoloji, insan zihninin evrensel bir aynası olarak varoluşsal sorularımıza ışık tutmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

World History Encyclopedia. Mythology.