Dinlenen Boksör

Dinlenen Boksör Heykeli, fotoğraf: Livioandronico2013, 2015, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

1885 yılında Roma’da, Quirinal Tepesi’nin güney yamacında keşfedilen ve MÖ 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Dinlenen Boksör (veya Terme Boksörü), antik dünyadan günümüze erimeden ulaşabilmiş en nadir ve etkileyici bronz heykellerden biridir. Günümüzde Roma'daki Museo Nazionale Romano koleksiyonunda yer alan ve Palazzo Massimo alle Terme'de sergilenen bu eser, uzun süre üzerindeki bazı harfler nedeniyle "Belvedere Torso"nun yaratıcısı Apollonius'a ait olduğu düşünülse de üzerinde herhangi bir imza bulunmamaktadır. Dolaylı kayıp balmumu tekniğiyle sekiz ayrı parça halinde dökülüp birleştirilen eser, Klasik Yunan Dönemi’nin idealize edilmiş kusursuz genç beden anlayışından uzaklaşarak Hellenistik dönemin gerçekçi, duygusal ve psikolojik derinlik taşıyan üslubunu yansıtır. Kayalık bir zemin üzerinde resmedilen geniş omuzlu ve kaslı yumruk dövüşçüsü, sert bir mücadelenin hemen ardından yorgunlukla otururken betimlenmiştir. Ancak başını ani bir refleksle yana çevirişi—seyircilerin alkışına ya da yeni bir rakibin girişine verilen bir tepki gibi—ve vücudundaki kas gerilimi, sporcunun bitkinliğine rağmen her an yeniden doğrulup dövüşe girmeye hazır, dirençli yapısını gözler önüne serer.

Eserin sanatsal değerini zirveye taşıyan en önemli unsur, üzerindeki sarsıcı ayrıntılar ve incelikli metal işçiliğidir. Eski Yunan boksunda ana hedef baş bölgesi olduğundan, sporcunun yüzündeki darbeler anatomik bir hassasiyetle işlenmiştir: Kırık burnu, şişmiş sağ gözü, darbelerden deforme olmuş "karnabahar" kulakları ve muhtemelen dökülen dişleri nedeniyle içeri çekilmiş yara izli dudakları dikkat çeker. Yüzdeki kesiklerden, göğüsten ve kollardan sızan kan damlaları ile sağ göz altındaki morluklar; farklı bakır alaşımları ve kakma teknikleri kullanılarak belirgin, koyu renklerle betimlenmiştir. Ellerdeki himantes adı verilen deri boks eldivenleri dışında tamamen çıplak olan bu figürün ayak ve el kısımlarındaki belirgin aşınmalar, antik dönemde ona iyileştirici veya tılsımlı güçler atfedilerek sıkça dokunulduğunu gösterir. Muhtemelen halk arasındaki bu hürmet ve koruma arzusu sayesinde heykel, geç antik çağdaki barbar istilaları ve yıkımlar sırasında zarar görmemesi için kasıtlı olarak toprağa gömülmüş ve günümüze kadar bütünlüğünü koruyarak ulaşmıştır. 

Kaynaklar

Smarthistory. Boxer at Rest.

The Metropolitan Museum of Art. The Boxer.

Wikipedia. Boxer at Rest.

Periandros

Periandros, fotoğraf: Jastrow, Kamu Malı (Public Domain).

Korinthos’un ikinci tiranı ve Eski Yunan'ın en tartışmalı siyasi figürlerinden biri olan Periandros (MÖ 625 – 585), babası Kypselos’tan devraldığı yönetimi hem büyük bir ekonomik güç hem de otokratik bir baskı rejimiyle sürdürmüştür. Mısır ile kurduğu yakın ticari ilişkileri, ailesinden birine Mısır kökenli "Psammetikhos" adını verecek kadar ileri taşıyan Periandros, Ege ve Kuzeybatı Yunanistan’da nüfuzunu genişletmiştir. Bu doğrultuda Apollonia, Epidamnos ve Khalkidike bölgesindeki tek Korinthos sömürgesi olan Potidaia’yı kurmuş; deniz ticaretini güvenli kılmak adına korsanlıkla mücadele edip güçlü bir savaş donanması inşa etmiştir. Saron Körfezi ile Korinthos Körfezi arasındaki dar kıstakta gemilerin karadan taşınmasını sağlayan raylı taş yol "Diolkos"u inşa ettirerek ve kentin liman altyapısını güçlendirerek Korinthos’u Akdeniz’in en müreffeh ticaret merkezine dönüştürmüştür.

Ekonomik ve ticari atılımların yanı sıra kentsel ve kültürel alanda da Korinthos onun döneminde altın çağını yaşamıştır. İmal edilen ünlü renkli Korinthos seramikleri tüm Akdeniz pazarına hakim olurken, heybetli Apollon Tapınağı gibi anıtsal mimari projeler Dor düzeninin gelişimini tetiklemiştir. Felsefe, sanat ve edebiyata büyük ilgi duyan Periandros, mitoslara konu olan ünlü şair Arion gibi isimleri sarayında ağırlamıştır. Toplumsal tabanda zenginliğin belirli ellerde toplanmasını engellemek adına toprak mülkiyetine sınırlamalar getirmiş, köylü ile fakir halk lehine düzenlemeler yapmış ve idari harçlar yoluyla şehir bütçesini sürekli canlı tutmuştur.

Ancak bu parlak kültürel ve ekonomik tablo, Periandros’un kişisel hayatındaki ve yönetim anlayışındaki aşırı gaddarlıkla gölgelenmiştir. Gücünü korumak için muhafız birlikleri kuran ve Miletoslu Thrasybulos’un "en yüksek başakları biçme" tavsiyesini uygulayarak potansiyel rakiplerini tek tek yok eden Periandros, halk gözünde merhametsiz bir figüre dönüşmüştür. Öfke krizinde hamile karısı Melissa’yı öldürmesi, ardından kadınların giysilerini onun ruhu için yaktırması ve oğlunun öldürülmesine karşılık Korkyra’dan (Korfu) 300 soylu çocuğu kısırlaştırılmak üzere Lidya’ya göndermesi gibi olaylar onun acımasız imajını pekiştirmiştir. Yaşlandığında arkasında yıpranmış bir rejim bırakarak ölen Periandros’un ardından, ardılı Psammetikhos ancak birkaç yıl iktidarda kalabilmiş ve Korinthos’taki tiranlık dönemi yerini temsilcilerden oluşan ılımlı bir oligarşiye bırakmıştır.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Kentauromakhia

Lapithler ve Kentaurların Savaşı, Sebastiano Ricci, 1705.

Yunan mitolojisinin en ikonik çatışmalarından biri olan Kentauromakhia, Lapith Kralı Peirithoos’un düğününde patlak veren kanlı bir savaşın öyküsüdür. Peirithoos akrabası olan Kentaurları kendi düğün ziyafetine davet etmiş ve bu şekilde Lapithler ve Kentaurlar aynı sofrada bir araya gelmişti. Ancak Kentaurlar şarap içmeye alışık değildiler ve nitekim alkolün etkisiyle kontrolünü yitiren Kentaur Eurytion, ev sahibinin konağında taşkınlık çıkarıp geline sarkıntılık etmeye başladı. Bu saygısızlık karşısında öfkeye kapılan Lapith yiğitleri, Eurytion’u derhal yakalayarak dışarı sürüklediler; ceza ve ibret olarak kulaklarını ve burnunu kesip onu kovdular. Kardeşlerine yapılan hareketin öcünü almak isteyen Kentaurların saldırısıyla başlayan kaos, düğün şölenini tam anlamıyla bir can pazarına dönüştürdü. 

Savaşın kaderini, düğünde davetli olarak bulunan efsanevi kahraman Theseus’un Lapithlere destek olması tayin etti. Kayıplara rağmen Theseus ve Lapithlerin üstün gayreti sayesinde Kentaurlar mağlup edildiler. Bu hikaye, Eski Yunan kültüründe ve sanatında yalnızca mitolojik bir anlatı değil; aynı zamanda medeniyetin ve toplumsal kuralların, barbarlık ve kaosa karşı kazandığı zaferin simgesel bir dışavurumudur.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi (1. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1906, Pera Müzesi, İstanbul.

Türk resim sanatının öncü ismi Osman Hamdi Bey’in imzasını taşıyan Kaplumbağa Terbiyecisi, Osmanlı aydınlanma sürecinin, Doğulu kimlik ile Batılı akademik anlayışın kesişiminde yer alan en ikonik yapıtlarından biridir. Sanat eğitiminden arkeolojiye, müzecilikten mühendislik ve eğitim kurumlarının kuruluşuna kadar birçok alanda yenilikçi adımlar atan sanatçı, bu eserinde Bursa Yeşil Cami’nin döküntü çinili odasında geleneksel kıyafetler içinde bir derviş kılığında kendisini modellik ederken betimler. Arkasında tuttuğu ney ve sırtındaki vurmalı çalgıyla kaplumbağaları terbiye etmeye çalışan bu figür, sanatsal üslubunun yanı sıra dönemin toplumsal yapısına da ayna tutar. Eserin fikir kaynağının ise sanatçının Paris yıllarında takip ettiği Tour du Monde dergisinde yer alan ve Japonya’daki kaplumbağa terbiyecilerini konu edinen bir gravür olduğu düşünülmektedir.

Eser, Osman Hamdi Bey tarafından birer yıl arayla iki farklı versiyon olarak resmedilmiştir. İlk kez 1906 yılında Fransız Sanatçılar Derneği’nin Paris’teki sergisinde L’homme aux Tortues (Kaplumbağalı Adam) adıyla sergilenen ve günümüzde Pera Müzesi’nde yer alan ilk versiyon, Türk resim tarihinin en kıymetli parçaları arasında bulunur. 1907 tarihli ikinci versiyon ise günümüzde Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonundadır. İki tablo ana kompozisyon bakımından büyük benzerlik gösterse de ince estetik farklar barındırır: İlk versiyonda beş kaplumbağa yer alırken ikinci versiyonda kaplumbağa sayısı altıya yükselmiş; mekâna Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı bir testi, “Muhammed” yazılı ek bir hat levhası ve sanatçının dünürü Münir Paşa’ya yönelik Fransızca ithaf notu eklenmiştir.

Kaplumbağa Terbiyecisi (2. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1907, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Kaplumbağa Terbiyecisi, yalnızca mekânsal ve ikonaografik detaylarıyla değil, barındırdığı derin alegorik anlamlarla da Türk sanat tarihine yön vermiştir. Tablodaki derviş figürü, değişime ve yeniliğe direnen bir toplumu sanat ve kültür yoluyla muasır medeniyet seviyesine çekmeye çalışan sabırlı fakat yorgun bir aydının—yani Osman Hamdi Bey’in kendisinin—sembolü olarak yorumlanır. Dervişin elindeki neyi üflemek yerine arkasında tutması, toplumu eğitme ve dönüştürme çabasındaki dervişane sabrın sınırlarını ve karşılaşılan direnci simgeler. Mekândaki “Kalplerin şifası, sevgiliye kavuşmaktır” yazılı hat levhası esere mistik bir derinlik katarken, Osman Hamdi Bey’in bu yapıtı Doğu-Batı sentezini ve modernleşme sancılarını tuvale aktaran ölümsüz bir başyapıt haline getirmiştir.

Kaynaklar

İş Sanat. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Pera Müzesi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Vikipedi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Ağlayan Kadınlar Lahdi

Ağlayan Kadınlar Lahdi, fotoğraf: M.Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

1887 yılında Osman Hamdi Bey tarafından Sidon (Sayda) Krallık Nekropolü’nde gün yüzüne çıkarılan Ağlayan Kadınlar Lahdi, MÖ 4. yüzyılın ortalarına (yaklaşık MÖ 370-350) tarihlendirilmektedir. Pentelikon mermerinden yapılan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen bu anıtsal eser, adını üzerindeki İyon düzenindeki sütunların arasında resmedilmiş 18 üzgün kadın figüründen alır. Lahdin, zevke ve lükse düşkünlüğüyle bilinen, aynı zamanda Hellen kültürüne yakınlığıyla tanınan Sidon Kralı I. Straton’a veya dönemin varlıklı bir kişisine ait olduğu düşünülmektedir. Doğu ve Batı sanatının sentezini sunan bu yapı, antik çağ sütunlu lahitlerinin en erken ve etkileyici örneklerinden biri kabul edilir.

Eserin en dikkat çekici yanı, klasik mitolojik veya kahramanlık sahneleri yerine insanı derinden etkileyen bireysel bir hüznü ve yası konu almasıdır. İyon tapınağı biçimindeki lahdin etrafında sıralanan 18 kadının her biri; duruşu, oturma biçimi, giysisi ve el jestleriyle birbirinden farklı ifadelerde tasvir edilmiştir. Kiminin başı örtülü kiminin açık, bir kısmı ayakta bir kısmı ise kederle oturur halde betimlenen bu figürlerin, ölen kralın eşleri, haremi ya da eski Fenike-Hellen geleneklerine uygun olarak kiralanmış ağıt yakıcı kadınlar oldukları tahmin edilmektedir. Eserin kapağında cenaze alayı (ekfora), kaidesinde ise kralın güç ve asaleti simgeleyen av sahneleri yer alır.

Lahdin uzun kenarlarından biri.

Mimari ölçüleri (2.97 m yükseklik, 2.54 m uzunluk, 1.37 m genişlik) ve zengin detaylarıyla adeta minyatür bir anıt mezarı (Mausoleum) andıran lahit, sadece dönem sanatına değil Türk müzecilik tarihine de damga vurmuştur. Bulunduğu dönemde dünya çapında büyük ses getiren lahitlerin sergilenmesi amacıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin ana binası inşa edilmiştir. Mimar Alexandre Vallaury, müze binasının ön cephesini tasarlarken doğrudan Ağlayan Kadınlar Lahdi'nin tapınak formundaki mimari çizgilerinden esinlenmiştir. Yağmalandığı için içinden sadece merhumun kemikleri ve bronz bir kemer tokası çıkan bu eşsiz eser, Doğu-Batı etkileşimini ve antik cenaze geleneklerini günümüze taşıyan büyüleyici bir şaheserdir.

Lahdin kısa kenarlarından biri.

Kaynaklar

Aktüel Arkeoloji. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Wikipedia. Sarcophagus of the mourning women.

Pyrrhos Savaşları

Pyrrhos Savaşlarını tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Pyrrhos Savaşları (MÖ 280-275), Hellen dünyası ile yükselmekte olan Roma Cumhuriyeti’nin tarihte ilk kez doğrudan karşı karşıya geldiği, Akdeniz’in askeri ve siyasi güç dengesini kökünden değiştiren kritik bir dönüm noktasıdır. Güney İtalya’daki zayıflayan Hellen koloni kenti Taras’ın (latince Tarentum), Roma’nın Güney İtalya üzerindeki nüfuzunu genişletmesinden kaygılanarak Epeiros (Epir) Kralı Pyrrhos’tan askeri yardım istemesiyle başlayan bu çatışma zinciri, dönemin en gözde askeri taktiklerinin çatışmasına sahne olmuştur.

III. Aleksandros’un (Büyük İskender) annesi Olympias'ın yeğeni olan ve yaşadığı dönemin en yetenekli komutanları arasında gösterilen Epeiros Kralı Pyrrhos, İtalya topraklarına adım attığında yanında Makedon tarzı kusursuz bir phalanks (falanks) ordusu, seçkin süvariler ve Romalıların o güne kadar savaş meydanında hiç karşılaşmadığı savaş filleri getirmişti. MÖ 280 yılındaki Herakleia Muharebesi ile MÖ 279 yılındaki Ausculum Muharebesi'nde Romalılar, fillerin yarattığı dehşet ve phalanks düzeninin aşılması güç mızrak duvarı karşısında ağır yenilgiler aldı. Ancak Roma, taktiksel olarak kaybetse de yılmaz insan kaynağı ve tavizsiz direnci sayesinde geri çekilmek yerine taze birliklerle sürekli yeniden toplandı.

Tarihe adını yazdıran "Pyrrhos Zaferi" kavramı da tam olarak bu süreçte doğdu. Ausculum Muharebesi'nin ardından, zafer kazanmış olmasına rağmen en seçkin subaylarını, deneyimli askerlerini ve ordusunun büyük bir kısmını kaybeden Pyrrhos'un, kendisini tebrik eden komutanlarına söylediği aktarılan "Romalılara karşı bir zafer daha kazanırsak tamamen mahvolacağız" sözü, bu çelişkili askeri durumu özetler. Lojistik ve insan gücü bakımından kendi evinden uzakta olan Pyrrhos için her kayıp telafisi imkansız bir darbeyken, Roma kendi topraklarında ordularını hızla yenileyebiliyordu.

İtalya'da yıpranan Pyrrhos, bu kilitlenmeyi kırmak adına yönünü Sicilya’ya çevirdi. O dönemde Sicilya’daki Hellen kent devletleri, adayı kontrolü altına almaya çalışan Kartaca’nın yoğun askeri baskısı altındaydı. Syrakusai kentinin çağrısıyla adaya geçen Pyrrhos, Kartaca kuvvetlerini geri püskürterek geniş bir bölgeyi özgürleştirdi; ancak adadaki Hellen kentlerinin kendi arasındaki anlaşmazlıkları, otoriter yönetimine karşı çıkan huzursuzluklar ve donanma eksikliği nedeniyle aradığı kalıcı insan gücü ile kaynağı temin edemedi. İtalya’da güçlenen Roma tehlikesi yeniden baş gösterince MÖ 275 yılında Beneventum Muharebesi’nde Romalıların karşısına tekrar çıktı.

Beneventum’da Roma, hem savaş filleri üzerindeki stresi meşaleler ve gürültüyle lehlerine kullanmayı öğrenmiş hem de geleneksel katı phalanks yapısına karşı "maniple sistemi" adını verdikleri esnek piyade taktiğini mükemmelleştirmişti. Sert ve dönmesi zor tek bir blok halinde hareket eden Makedon phalanksının aksine Roma ordusu; hastati, principes ve triarii adı verilen, satranç tahtasına benzer boşluklu üç sıra halinde dizilen ve bağımsız hareket edebilen küçük birliklerden oluşuyordu. Bu esnek yapı, engebeli arazide phalanks safında oluşan en ufak yarıklara sızarak uzun mızrakların (sarissa) işlevsiz kaldığı yakın mesafede kılıç dövüşüyle Pyrrhos'un hatlarını çözmeyi başardı. Net bir askeri zafer kazanamayacağını ve ordusunun tükenme noktasına geldiğini gören Epeiros Kralı, İtalya Yarımadası’nı terk ederek Yunanistan’a dönmek zorunda kaldı.

Pyrrhos Savaşları'nın sona ermesiyle birlikte Roma, Güney İtalya’daki tüm Hellen şehir devletlerini egemenliği altına alarak İtalya Yarımadası’nın rakipsiz hakimi haline geldi. Bu zafer, Akdeniz dünyasına Roma’nın artık sadece bölgesel bir güç değil, büyük Helenistik krallıkları ve Kartaca’yı sarsabilecek küresel bir askeri dev olduğunu ilan etti. Taktiksel esneklik ile lojistik direncin, dönemsel askeri dehaya üstün geldiği bu savaşlar dizisi, Antik Çağ askeri tarihinin en öğretici kesitlerinden biri olarak kabul edilir.

Kaynaklar

Appianos. (2022). Roma tarihi: Krallar, İtalya, Samnitler, Keltler, Sicilya ve Adalar (O. Demir, Çev.). Pinhan Yayıncılık.

Boatwright, M. T. - D. J. Gargola, R. J.A. Talbert, N. Lenski. (2022). Romalıların Kısa Tarihi (İ. Kısacık, Çev.). Say Yayınları.

Faulkner, N. (2015). Roma Kartalların İmparatorluğu (Ç. Sümer, Çev.). Yordam Kitap.

Lomas, K. (2022). Demir Çağı'ndan Kartaca Savaşları'na (M.Ö. 1000 - M.Ö. 264) Roma'nın yükselişi (U. C. Ardal, Çev.). Kronik Kitap.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Kharon

Kharon'un Kayığı, Jose Benlliure y Gil, 1919.

Yunan mitolojisinde ölülerin kayıkçısı Kharon, karanlıklar dünyasının efendisi Hades’in hüküm sürdüğü Yeraltı Dünyası ile yaşayanlar alemini birbirinden ayıran Styx ve Acheron nehirlerinin muhafızıdır. Gece tanrıçası Nyx ile karanlığın simgesi Erebos’un oğlu olan bu kasvetli figür, kayığıyla sadece bedensel varlığını yitirmiş ruhları karşı kıyıya taşımakla görevlidir. Edebiyat ve sanatta genellikle çirkin, huysuz, kirli sakallı ve gözleri kor gibi parlayan yaşlı bir adam olarak tasvir edilen Kharon, nehrin sularında yıllardır aynı hüzünlü seyrini sürdürür.

Antik Yunan geleneklerinde Kharon’un hizmeti karşılıksız değildi; kayıkçı, taşıdığı her ruh için "obolos" adı verilen küçük bir bozuk para talep ederdi. Bu nedenle Eski Yunanlar, sevdikleri öldüğünde ruhun karşı kıyıya sorunsuz geçebilmesi için cenazenin dilinin altına veya gözlerinin üzerine bir sikke yerleştirirlerdi. Parasız olan ya da usulüne uygun defnedilmeyen ruhlar ise Kharon tarafından reddedilir ve nehir kıyılarında yüzyıl boyunca huzursuzca sürüklenmeye mahkûm edilirdi. Nitekim canlıların karşıya geçmesi kesinlikle yasak olsa da Herakles, Ölüler Diyarı’na indiğinde Kharon’u kendisini taşıması için zorlamış, kayıkçı direnince de onu kaba kuvvetle boyun eğdirmişti. Kharon çaresizce bu isteği yerine getirse de yaşayan birini karşıya geçirdiği için Hades tarafından cezalandırılarak bir yıl boyunca zincire vurulmuştur.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.