Dictator

Geç Cumhuriyet Roma'sının en önemli siyasi figürlerinden biri ve MÖ 82-79 yılları dictator'u Lucius Cornelius Sulla'yı tasvir eden büst, Glyptothek, Münih.

Roma Cumhuriyeti’nde dictator'luk, günümüzdeki olumsuz anlamının aksine, devletin içine düştüğü askeri veya yerel kriz anlarında yasal olarak başvurulan olağanüstü ve geçici bir en üst magistralık (kamu görevi) makamıydı. Consul'lük veya praetor'luk gibi sürekliliği olan bir görev olmayan bu makam, genelde Senatus’un kararı doğrultusunda consul'lardan biri tarafından atanır ya da özel bir yasayla yetkilendirilirdi. "Magister populi" (halkın efendisi) olarak da bilinen dictator (diktatör), olağanüstü güçlere sahip olmakla birlikte, asli görevi krizi çözüp düzeni yeniden tesis etmek olduğu için normal şartlarda en fazla altı ay görevde kalabiliyordu; hatta çoğu dictator işini bitirir bitirmez bu sürenin dolmasını beklemeden görevinden istifa ediyordu.

Dictator, makamındayken eski Roma krallarının gücünü andıran bir ihtişam ve mutlak yetkiyle donatılırdı. Kendisine, içinde her zaman bir balta barındıran ve mutlak cezalandırma yetkisini simgeleyen fasces (balta bağlanmış değnek demeti) taşıyan 24 lictor (koruma görevlisi) eşlik ederdi. Dictator'un kararları savaş ve barış konularında tek belirleyici olduğu gibi, genellikle tribuni plebis'in vetosu dışında temyize götürülemezdi. Göreve gelir gelmez kendisine "magister equitum" (süvari kuvvetleri komutanı) unvanına sahip, yine geniş yetkilerle donatılmış bir yardımcı atardı. Her ne kadar MÖ 451'de çıkarılan "Duillius Yasası" gibi düzenlemelerle dictator'un kararlarını halkın onayına sunma zorunluluğu getirilerek bu mutlak güç dizginlenmeye çalışılsa da, makamın doğasındaki devasa güç unsuru ilerleyen dönemlerde cumhuriyetin kaderini kökten değiştirdi.

MÖ 3. yüzyılın sonlarına kadar (özellikle İkinci Kartaca Savaşı gibi büyük krizlerde) sıkça kullanılan bu geleneksel dictator'luk, MÖ 2. yüzyılda tamamen terk edildi. Ancak Roma iç savaşların pençesine düştüğünde, hırslı generaller tarafından çok daha kalıcı ve baskıcı bir model olarak yeniden canlandırıldı. Önce Cornelius Sulla, ardından da Iulius Caesar bu makamı fiili egemenliklerine yasal bir kılıf uydurmak ve anayasayı kendi isteklerine göre yeniden şekillendirmek için kullandılar. Caesar’ın en nihayetinde kendisini ömür boyu dictator (dictator perpetuus) ilan etmesi, bu olağanüstü makamın geçici kriz yönetimi karakterini tamamen yok ederek rejimi fiilen bir monarşiye dönüştürdü. Caesar'ın bu aşırı güç birikimi yüzünden suikasta kurban gitmesinin ardından Marcus Antonius, çıkardığı bir yasayla (Lex Antonia) dictator'luk makamını resmi olarak tamamen kaldırdı; ancak bu mutlak gücün ruhu, çok geçmeden Roma İmparatorluğu'nun kurumsallaşan imparatorluk (princeps) yapısında yaşamaya devam etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Bulutların Üzerinde Yolculuk

Bulutların Üzerinde Yolculuk, Caspar David Friedrich, 1817-1818.

Caspar David Friedrich’in 1817-1818 yıllarında tamamladığı Bulutların Üzerinde Yolculuk (Wanderer Above the Sea of Fog), Alman Romantizm akımının en ikonik başyapıtlarından biridir. Eser, kayalık bir uçurumun tepesinde, arkası izleyiciye dönük bir biçimde sis denizini seyreden yalnız bir adamı tasvir eder. Sanatçının stüdyosunda farklı gerçek dağ çizimlerini birleştirerek kurguladığı bu manzara, doğanın yüceliğini ve insanın içsel yolculuğunu simgeler. Tabloda kullanılan ve izleyiciyi gizemli figürün yerine koyarak manzaranın içine çeken bu sırtı dönük figür tekniği (Rückenfigur), eseri sanat tarihinin en bilinen ve popüler kültürde sıkça taklit edilen kompozisyonlarından biri hâline getirmiştir.

Resimdeki figürün kimliği ve kıyafetleri dönemin siyasi ve felsefi yapısına dair önemli ipuçları barındırır. Figürün üzerindeki eski Alman tarzı ceket, Napolyon savaşları sonrası dönemin liberal ve milliyetçi duruşuna bir gönderme olarak yorumlanırken; arka plandaki sis dalgası, sanatçının çocukluk trajedilerinden beslenen melankoliyi ve Lutheryen inancındaki "yaratılış" gizemini sembolize eder. Friedrich’in "Ressam sadece önündekini değil, içinde gördüklerini de resmetmelidir" felsefesini kusursuzca yansıtan tablo, Friedrich'in ölümünden sonra bir dönem gözden düşse de, özellikle 1970'lerden itibaren yeniden keşfedilerek günümüzde Hamburger Kunsthalle müzesinin en değerli parçalarından biri haline gelmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Wanderer Above the Sea of Fog.

Wikipedia. Wanderer Above the Sea of Fog.

Eros ve Psykhe

Eros ve Psykhe, William-Adolphe Bouguereau, 1889.

Yunan mitolojisinde "Aşk"ı temsil eden Eros ile bir kralın üç kızının en güzeli olan Psykhe, kıskançlık ve sadakatle sınanan büyük bir aşkın kahramanlarıdır. Psykhe'nin güzelliğinin kendisiyle mukayese edilmesine kızan tanrıça Aphrodite, oğlu Eros’tan bu kızın kalbini yaralayarak onu en çirkin varlığa âşık etmesini ister. Ancak Eros, genç kızın güzelliğine hayran kalır ve oklarıyla yanlışlıkla kendisini yaralayarak Psykhe’ye âşık olur. Sevgilisini batı rüzgârı Zephyros aracılığıyla büyülü bir saraya taşıyan Eros kimliğini gizleyerek onunla yalnızca geceleri buluşur ve yüzüne asla bakmamasını tembihler. Ne var ki Psykhe, kız kardeşlerinin kıskançlıkla aklına soktuğu "canavar" şüphesine yenik düşer. Bir gece gizlice yaktığı lambanın ışığında uyuyan sevgilisinin yüzüne baktığında karşısında kusursuz bir delikanlı bulur; fakat lambadan Eros’un omzuna damlayan kızgın yağ genci uyandırır. İhanete uğradığını anlayan Eros, bir daha dönmemek üzere kanatlarını açıp uçarak oradan uzaklaşır.

Aşkını kaybeden Psykhe, pişmanlık içinde her yerde Eros’u arar ve en sonunda Aphrodite’in kapısını çalar. Öfkesi dinmeyen tanrıça, genç kızın elbiselerini parçalayıp saçını yolarak onu kaba işler yapan bir köleye dönüştürür ve ardından ona imkânsız görevler verir. Psykhe, önce binbir çeşit tohumu gün batımından önce ayıklamak zorunda kalır ve buna acıyan bir karınca ordusu ona yardım eder. Sonra nehir kenarındaki vahşi koçların ölümcül tehlikesinden otların tavsiyesiyle korunarak dallara takılan altın yünleri toplar. Son olarak Ölüler Ülkesi’ne inip Persephone’den güzellik iksiriyle dolu bir kutu getirmeyi başarır. Ancak kaybettiği güzelliğini geri kazanmak için kutuyu açınca, içinden çıkan "Uyku Ruhu" onu ölümcül bir uykuya teslim eder. Sevgilisini gizlice izleyen ve yarası iyileşen Eros hemen yetişerek bu ruhu yeniden kutuya hapseder ve Psykhe’yi uyandırır. Birlikte çıktıkları Olympos’ta tanrıların lideri Zeus’un rızasıyla Psykhe’ye ölümsüzlük bahşedilir ve iki sevgili ebediyen birleşir; çünkü Ruh (Psykhe), gerçek mutluluğu ancak Aşk (Eros) ile yaşayarak bulabilir.

Kaynaklar

Baker, E. K. (2015). Antik Yunan ve Roma Hikayeleri (O. Aydın, Çev.). Altın Bilek Yayınları.

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Aqua Appia

Aqua Appia'yı ve Roma'nın ilk yer altı su mühendisliğini gösteren temsili bir görsel.

MÖ 312 yılında ünlü devlet adamı Appius Claudius Caecus'un denetiminde inşasına başlanan Aqua Appia, Eski Roma'nın mühendislik harikası haline gelecek su kemerlerinin ilkidir. İkinci Samnit Savaşı (MÖ 326-304) sırasında, büyüyen şehir nüfusunun su ihtiyacını karşılamak ve kuraklık gibi sorunları çözmek amacıyla yapılmıştır. Mühendislik açısından bakıldığında Roma’nın daha sonra inşa edeceği görkemli, kemerli yapılara kıyasla oldukça ilkel ve sadedir. Toplamda yaklaşık 16.6 kilometrelik (11.190 adım) bir uzunluğa sahip olan bu hattın neredeyse tamamı yer altından geçer. Bu tasarım tercihi, hem Romalıların henüz açık alanlarda seviyeleme ve büyük kemerler inşa etme becerilerinin tam gelişmemiş olmasından (Etrüsklerin yer altı kanallarından etkilenmişlerdir) hem de savaş döneminde düşmanların su hattına zarar vermesini engelleme amacından kaynaklanmaktadır. Tufa adı verilen yumuşak volkanik kayaların oyulmasıyla yapılan bu yer altı tüneli, işçilerin temizlik ve bakım yapabilmesi için bir insanın rahatça yürüyebileceği boyutlarda tasarlanmıştır.

Su kemeri, Praenestina Yolu yakınlarındaki bataklık bir arazide yer alan kaynaklardan topladığı suyu, Aventinus ve Caelius tepelerinin altından geçirerek Roma’nın merkezindeki Forum Boarium yakınlarına (Salinae bölgesi) ulaştırıyordu. Toplam uzunluğu boyunca sadece 10 metrelik bir eğimle (düşüşle) suyun akışını sağlamak, o dönem için olağanüstü bir hesaplama başarısıdır. Günlük su taşıma kapasitesi dönemsel ölçümlere göre 34.000-73.000 metreküp arasında değişen Aqua Appia, zamanla yıpranmış olsa da MÖ 33 yılında Marcus Vipsanius Agrippa'nın, MÖ 11-4 yılları arasında ise İmparator Augustus'un gerçekleştirdiği geniş çaplı restorasyonlar ve Augustus tarafından eklenen yeni kol (Appia Augusta veya Ramus Augustae) sayesinde şehre hayat vermeyi sürdürmüştür.

Kaynaklar

Roman History. Aqua Appia.

Wikipedia. Aqua Appia.

Miken Uygarlığı

Mykenai'daki Aslanlı Kapı

Bugün Eski Yunan medeniyeti dediğimizde aklımıza ilk olarak beyaz mermer tapınaklar, felsefe okulları ve demokrasinin doğduğu Atina gelir. Ancak bu parlak dönemden çok önce, milattan önce ikinci binyılda, Yunanistan anakarasında tamamen farklı, efsanevi ve savaşçı bir Tunç Çağı uygarlığı hüküm sürüyordu. Bu dünya, Homeros’un İlias (İlyada) destanında "altını bol" diye nitelendirdiği savaşçıların dünyasıydı.

İsimlerin Arkasındaki Tarih: Akhalar ve Mykenai

Tarihçiler bu uygarlığı ve onun insanlarını tanımlarken iki farklı isim kullanırlar: Akhalar ve Mikenler.

MÖ 2000 civarında, tarih sahnesine büyük bir göç dalgası çıktı. Hint-Avrupa kökenli Akhalar, tek bir büyük ordu halinde değil, kabileler halinde yavaş yavaş Yunanistan topraklarına sızdılar. Burada yaşayan sakin bir "çiftçi kültürüyle" yüzyıllar boyunca karıştılar, kaynaştılar ve MÖ 1600'lerden itibaren Geç Helladik dönemin hakim gücü haline geldiler.

Peki, neden onlara aynı zamanda "Miken" diyoruz? Akhalar, Peloponnesos (Mora) Yarımadası başta olmak üzere coğrafyaya dağılmış, birbirine rakip ya da müttefik bağımsız kent devletleri ağıydı. 19. yüzyılda tüccar ve maceraperest Heinrich Schliemann, bu kentlerin en görkemlisi ve güçlüsü olan Mykenai'yı kazdı. İşte modern tarihçiler, bu döneme ve bu ortak kültürü paylaşan halka, ilk kazılan ve en baskın olan bu merkezin adına ithafen kısaca Mikenler demeye başladılar.

Minos Etkisi ve Saray Ekonomisi

Miken kentleri güçlenirken, hemen güneylerindeki Girit adasında parıldayan, dönemin gelişmiş medeniyeti olan Minos (Girit) uygarlığı ile tanıştılar. Bu temas, Mikenlerin kaderini değiştirdi. Giritlilerden lüksü, sanatı, deniz ticaretini ve devlet yönetimini öğrendiler. Hatta kendi dillerini (erken Yunanca) yazabilmek için Girit yazı sistemini modifiye ederek Linear B adını verdiğimiz bir hece yazısı geliştirdiler.

Ancak Miken kentlerini Giritlilerden ayıran devasa bir fark vardı: Savaş tutkusu. Girit sarayları açık, duvarsız ve barışçıl bir havaya sahipken; Mykenai, Tiryns ve Pylos gibi Miken sarayları "Kyklop surları" adı verilen devasa kalelerin içine kurulmuştu. Bu kalelerin merkezinde, ortasında büyük bir ocak bulunan, kralın taht odası yani Megaron yer alıyordu.

Miken dünyasında her kent, Wanaks adı verilen mutlak bir kral ve onun etrafındaki savaş arabalı soylular (aristoi) tarafından yönetiliyordu. Saraydaki katipler, depolardaki zeytinyağı miktarından, kaç tane köle çalıştığına, orduya ait savaş arabalarının tekerleklerinin sağlamlık durumuna kadar her şeyi en ince ayrıntısına kadar kil tabletlere (Linear B) kaydediyordu.

Ege'de Güç Dengeleri ve Troia Savaşı

Miken kentleri kendi aralarında bölünmüş olsalar da dış dünyaya karşı ortak hareket edebilen muazzam bir askeri ve ticari güce sahiptiler. Zamanla o kadar güçlendiler ki kendilerine hocalık eden Girit’i istila edip adanın yönetimini ele geçirdiler. Miken seramikleri Güney İtalya'dan Mısır'a kadar tüm Akdeniz'i sardı.

Dönemin süper gücü olan Hitit İmparatorluğu'nun çivi yazılı yıllıklarında, Anadolu'nun güneybatı kıyılarında etkin bir güç olarak bahsedilen gizemli "Ahhiyava" krallığının, büyük olasılıkla batı kıyılarımıza yerleşen ve Hititlerin "Ahha" dediği bu Akhalı Miken konfederasyonu olduğu düşünülmektedir.

İşte bu dönemde, Akhaların zenginlik ve toprak arzusu onları Anadolu'nun stratejik bir noktasına, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki Troia (Truva) kentine yöneltti. Arkeolojik kazılar, Miken dünyasının zirvesinde olduğu MÖ 13. yüzyılda Troia'nın (Troia VIIa tabakası) büyük bir yıkım ve tahribat yaşadığını gösteriyor. Homeros'un İlias destanında Mykenai Kralı Agamemnon liderliğinde toplanan Akha ordularının Troia'ya saldırması, bu bağımsız Miken krallıklarının zengin Önasya ticaret yollarını ele geçirmek için giriştiği o gerçek ve büyük askeri operasyonların mitolojiyle harmanlanmış bir yansımasıydı.

Büyük Çöküş ve Karanlık Çağ

Ancak Troia zaferi gibi büyük askeri başarılar bile yaklaşan sonu durduramadı. MÖ 13. yüzyılın sonlarından itibaren Balkanlar üzerinden yeni kavimlerin baskısı hissedilmeye başlandı. Miken kralları tehlikeyi sezip kalelerinin surlarını ve tahkimatlarını genişletseler de büyük felaketi önleyemediler.

MÖ 1250'lerden itibaren tüm Doğu Akdeniz dünyasını sarsan ve "Ege Göçleri" olarak bilinen muazzam bir karmaşa dönemi başladı. Bu çöküş tek bir nedene bağlı değildi. Kuraklık, kıtlık ve iç isyanlar gibi faktörler, dışarıdan gelen ve Mısır kaynaklarının "Deniz Kavimleri" olarak adlandırdığı yağmacı toplulukların saldırılarıyla birleşti. Miken kentlerinin o hantal, her şeyi saray kaydına bağlayan aşırı merkeziyetçi ekonomik yapısı, uluslararası ticaret ağları kopunca bir iskambil kâğıdı gibi yıkıldı ve MÖ 1150’lere gelindiğinde o meşhur kaleler birer birer yakıldı.

En son darbeyi ise demir silahlara sahip Dorların göçü vurdu. Bronz silahlar kullanan ve savaş arabalarına güvenen Miken aristokrasisi, demir silahlı Dorlar karşısında tutunamadı. Sarayların yıkılmasıyla yazı (Linear B) tamamen unutuldu, ticaret durdu ve Yunanistan yaklaşık 400 yıl sürecek olan Karanlık Çağ’a gömüldü.

Yine de Akhaların soyu tükenmedi; Attika (Atina) gibi bölgelerde yerli halkla karışarak hayatta kaldılar, bir kısmı ise Ege adalarına ve Anadolu kıyılarına kaçarak gelecekteki Klasik Yunan dünyasının tohumlarını ektiler.

Kaynaklar

İplikçioğlu, B. (2007). Hellen ve Roma Tarihinin Anahatları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Pomeroy, S. B., Burstein, S. M., Donlan, W., Roberts, J. T., & Tandy, D. W. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi: Siyaset, Toplum ve Kültür (O. Yarlıgaş, Çev.). Alfa Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Yıldızlı Gece

Yıldızlı Gece, Van Gogh, 1889.

Bugün modern sanatın mihenk taşı ve Batı resminin en ikonik başyapıtlarından biri kabul edilen "Yıldızlı Gece", çelişkili bir şekilde Vincent van Gogh’un kendisi ve kardeşi Theo tarafından bir "başarısızlık" olarak görülmüştür. Ruhsal bir kırılmanın ardından Saint-Rémy’deki akıl hastanesine kendi isteğiyle yatan ressam, bu eseri dışarıda doğaya bakarak değil, zemin kattaki stüdyosunda hayal gücü ve taslakları birleştirerek gündüz vakti boyamıştır. Doğrudan gözlem yerine hayalden resim yapmayı (soyutlamayı) tehlikeli bir sapma olarak gören Van Gogh, yıldızları hak ettiklerinden çok daha büyük çizdiğini düşünmüş; hatta kardeşi Theo da bu tarz arayışının resimdeki "duyguların gerçekliğini" öldürdüğünü söyleyerek onu eleştirmiştir. Vincent, posta masrafından tasarruf etmek için kardeşi Theo'ya göndermediği ve "bana hiçbir şey ifade etmiyor" dediği değersiz çalışmalar listesine bu ikonik gece çalışmasını da dahil etmiştir.

Buna rağmen tablo, derin bir kişisel hafıza ile bilimsel gözlemlerin büyüleyici bir sentezidir. Araştırmacılar, resimde selvi ağacının hemen sağında parlayan en parlak nesnenin, 1889 baharında Provence gökyüzünde ışıl ışıl beliren Venüs gezegeni (sabah yıldızı) olduğunu doğrulamıştır; gökyüzündeki o meşhur girdaplar ise dönemin popüler astronomi yayınlarındaki spiral galaksi çizimlerini andırır. Ancak bu gerçekçi gökyüzü elementlerinin yanına Van Gogh, hastane penceresinden aslında görünmeyen iki hayali parça eklemiştir: Çocukluğunun geçtiği Hollanda mimarisine öykünen bir kasaba kilisesi ve ön planda ölümü çağrıştıran ama ressamın daha çok estetik formu için abartılı boyutlarda çizdiği Akdeniz selvileri. Ultramarin, kobalt mavisi ve nadir bulunan Hint sarısı pigmentleriyle bezenen bu eser, New York Modern Sanat Müzesi (MoMA) tarafından 1941 yılında iki Cézanne ve bir Toulouse-Lautrec tablosu takas edilerek koleksiyona katılmıştır. Günümüzde aynı müzenin başköşesinde yer alan ve bir sanatçının iç dünyasindeki fırtınaları evrenin sonsuz dinamizmiyle birleştiren bu yapıt, zamanla insanlığın ortak görsel hafızasına kazınmış zamansız bir kültürel simgeye dönüşmüştür.

Kaynaklar

Khan Academy. Van Gogh, Starry Night.

Wikipedia. The Starry Night.

Niobe

Niobe çocukları için yas tutuyor, Abraham Bloemaert, 1591.

Mitolojide kibir ve trajedinin en sarsıcı sembollerinden biri olan Niobe, Thebai Kraliçesi ve çok sayıda çocuğun annesidir. Niobe’nin hikayesi, çocuklarının güzelliği ve çokluğuyla övünerek, sadece iki çocuğu (Apollo ve Artemis) olan tanrıça Leto’yu küçümsemesiyle başlar. Kendisini bir tanrıçadan üstün gören kraliçenin bu kibri, Antik Yunan dünyasında affedilmez bir hadsizlik (hubris) olarak kabul edilir. Leto’nun çağrısıyla harekete geçen ikiz tanrılar Apollo ve Artemis, annelerinin intikamını almak için Niobe’nin tüm çocuklarını oklarıyla acımasızca öldürür.

Bir gün içinde tüm evlatlarını kaybeden Niobe, yaşadığı devasa acı karşısında tamamen hissizleşerek adeta donakalır. Mitolojiye göre tanrılar, acısı dinmeyen bu çaresiz anneyi Spylos (Spil) Dağı’nda (günümüzde Manisa) bir kayaya dönüştürürler. Niobe’nin öyküsü, insanın ne kadar güçlü, zengin ya da şanslı olursa olsun sınırlarını bilmesi gerektiğini hatırlatan evrensel bir ders taşır. Nitekim bugün Manisa’da bulunan "Ağlayan Kaya"nın göz çukurlarından sızan sular, onun binlerce yıldır dinmeyen anne gözyaşları olarak kabul edilir.