La Grenouillère

La Grenouillère, Claude Monet, 1869.

1869 yazında Claude Monet ve en az onun kadar maddi zorluklar çeken yakın dostu Pierre-Auguste Renoir, Paris yakınlarında Seine Nehrı üzerinde bulunan popüler dinlenme beldesi La Grenouillère'de şövalelerini yan yana kurarak çalışmışlardır. Orta sınıfın rağbet ettiği bu banyo ve kayıkçılık tesisi, İmparator III. Napoléon’un ziyaretiyle de dikkat çeken canlı bir mekan sunduğundan, iki sanatçı da burayı burjuvazinin ilgisini çekecek ve satılabilecek tablolar için ideal bir konu olarak görmüştür. Monet, arkadaşı Frédéric Bazille'e yazdığı bir mektupta bu mekanı büyük bir tabloya dönüştürme hayalinden ve hazırladığı ön taslaklardan bahsetmiştir. Günümüzde Metropolitan Sanat Müzesi'nde sergilenen bu tablo, sanatçının daha büyük ana eseri öncesinde hızlı ve belirgin fırça darbeleriyle ortaya koyduğu bu özel taslaklardan biridir.

Teknik açıdan eser, figürlerin detaylarından ziyade ışık ve renk oyunlarına odaklanan izlenimci anlayışın güçlü bir örneğidir. Monet, tıpkı daha önceki Sainte-Adresse'deki Bahçe çalışmasında olduğu gibi su üzerindeki dalgalanmalar, yapraklar, tekneler ve insan figürleri gibi tekrarlayan ögeleri bir araya getirerek belirgin fırça darbelerinden örülü bütünsel bir doku yaratmıştır. Tablodaki figürler bireysel kimliklerini kaybedip ışığın sudaki yansımasını tamamlayan dekoratif unsurlara dönüşürken, belirgin fırça darbeleri betimleyici niteliğini korumayı başarır. Sonuç olarak eser, görünürde orta sınıfın boş zaman eğlencelerini konu edinse de asıl gücünü ışığın su üzerindeki anlık yansımalarını ve atmosferini kusursuz bir biçimde yakalamasından alır.

Kaynaklar

ClaudeMonet.com. La Grenouillère.

The Metropolitan Museum of Art. La Grenouillère.

Wikipedia. La Grenouillère.

Campus Martius

Antik Campus Martius'un maketi.

Tiberis (Tiber) Nehrinin batı kıvrımı ile Collis Hortulorum (Pincianus), Quirinalis ve Capitolinus tepeleri arasında kalan Campus Martius (Mars Alanı), başlangıçta Taşkın Ovası üzerinde yer alan bataklık, akarsu ve kutsal koruluklarla kaplı geniş bir mera alanıydı. Adını Roma’nın savaş ve tarım tanrısı Mars’a adanan ilk sunaktan alan bu bölge, Res Publica (Cumhuriyet) döneminin ilk yıllarında şehir surlarının dışında kalmaktaydı. İlk zamanlar kutsal mısır tarlalarının ve ordunun mevsimlik kamp alanlarının bulunduğu bu alan, zamanla komutanların zafer törenleri (triumphus) öncesinde toplandığı, ordunun askerî tatbikatlar ve at yarışları (Equirria) düzenlediği ana merkez haline geldi. Aynı zamanda civitas mensuplarının oy kullandığı ve census işleminin yapıldığı siyasi bir toplanma alanı (comitia centuriata) işlevi gördü.

Res Publica dönemi boyunca kazanılan askerî zaferleri ölümsüzleştirmek amacıyla bölgede templa, porticuslar ve donanma tersaneleri (Navalia) yükselmeye başladı. Ancak Campus Martius’un asıl anıtsal dönüşümü Imperium Romanum döneminde gerçekleşti. Gaius Iulius Caesar’ın başlattığı projeleri tamamlayan Marcus Vipsanius Agrippa ve İmparator Augustus döneminde alan; Pantheon, Thermae Agrippae, Saepta Iulia, Tiberis Nehrine nazır anıtsal Mausoleum Augusti ve ünlü Ara Pacis gibi görkemli yapılarla donatıldı. Titus Statilius Taurus, M. Claudius Marcellus ve L. Cornelius Balbus theatrumları ile İmparator Domitianus döneminde inşa edilen stadium (günümüzdeki Piazza Navona) ve odeum gibi eğlence merkezleri, bölgenin askerî kimliğini aşarak imparatorluğun en canlı sosyal ve kültürel merkezine dönüşmesini sağladı.

İlerleyen süreçte İmparator Hadrianus, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius gibi imparatorlar tarafından yaptırılan basilicae, templa ve zafer columna'larıyla (özellikle Marcomanni Savaşlarını betimleyen sütunlar) donatılan alan, aynı zamanda domus Augusta mensuplarının defnedildiği kutsal bir mekan olma özelliğini korudu. Zamanla horti (bahçeler), aquaeductus (su kemerleri) ve devasa Solarium (güneş saati) ile zenginleşen Campus Martius, Muri Aureliani'nin (Aurelianus Surları) inşa edilmesiyle resmen Roma şehir sınırları içerisine dahil edildi. Başlangıçta sur dışındaki bir tatbikat sahası ve bataklık olan Campus Martius, böylece Roma'nın zaferlerinin, siyasi hayatının ve mimari ihtişamının anıtlaştığı kamusal bir simgeye dönüşmüştür.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Karanlık Çağ

Protogeometrik Amphora (MÖ yak. 975-950, Atina), fotoğraf: Marie-Lan Nguyen, Wikimedia Commons, CC BY 2.5

Eski Yunan'ın Karanlık Çağı – Yunan Orta Çağı (yak. MÖ 1200-800), Miken Uygarlığı'nın görkemli saraylarının yıkılması ve Lineer B yazısının tamamen ortadan kaybolmasıyla başlayan, Ege dünyasının en gizemli ve dönüştürücü dönemlerinden biridir. Tunç Çağı'nın sonundaki bu ani çöküş; iklim krizleri, kıtlıklar ve iç çatışmaların yanı sıra Doğu Akdeniz'i kasıp kavuran Deniz Kavimleri istilalarıyla tetiklenmiş ve bölge halklarını yüzyıllar sürecek bir izolasyon dönemine itmiştir. Büyük kent merkezlerinin terk edilmesi ve anıtsal mimarinin durması, dönemin uzun süre bir "kültürel gerileme" olarak nitelendirilmesine yol açsa da aslında bu süreç, eski Yunan coğrafyasında radikal bir toplumsal ve teknolojik kabuk değiştirme evresiydi.

"Karanlık" olarak adlandırılmasının temel nedeni, döneme dair yazılı belgelerin yokluğundan kaynaklanan bilgi eksikliğidir; ancak arkeolojik bulgular bu dönemin zannedildiği kadar pasif geçmediğini gösterir. Tunç tedarik zincirlerinin kopması, bölge insanını yerel demir madenlerini işlemeye ve dönüştürmeye zorlamış; böylece Ege coğrafyası hızla Demir Çağı'na geçiş yapmıştır. Sanat ve seramikte Miken tarzı figüratif süslemelerin yerini Protogeometrik Dönem (MÖ yak. 1050-900) ve Geometrik Dönem (MÖ yak. 900-700) olarak adlandırılan evrelerdeki soyut ve geometrik desenler alırken, geniş toprakları yöneten merkezi krallıklar yerini daha küçük, özerk köy topluluklarına ve yerel şefliklere (basileus) bırakmıştır.

Bu uzun sessizlik ve yeniden yapılanma dönemi, MÖ 8. yüzyıla doğru Ege dünyasını kökten değiştirecek iki büyük devrimle sona ermiştir. Sözlü gelenek sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılan mitler ve destanlar, İlias (İlyada) ve Odysseia ile ölümsüzleşirken; Fenike alfabesinden uyarlanan yeni Yunan alfabesi okuryazarlığı geniş kitlelere yaymıştır. Saray bürokrasisinden ve mutlak krallıklardan kurtulan topluluk yapısı, Klasik Yunan medeniyetinin, demokrasinin ve felsefenin beşiği olacak olan "Polis" (şehir devleti) modelinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Okuma Önerileri

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Pomeroy, S. B., Burstein, S. M., Donlan, W., Roberts, J. T., & Tandy, D. W. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi: Siyaset, Toplum ve Kültür (O. Yarlıgaş, Çev.). Alfa Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Aphrodite ve Ares

Savaşın Dehşetleri - Ares'i savaştan vazgeçirmeye çalışan Aphrodite ve Eros, Peter Paul Rubens, 1636.

Yunan mitolojisinde Aphrodite ile Ares arasındaki gizli ilişki, aşkın büyüleyici zarafeti ile savaşın yıkıcılığının tutkulu çatışmasını simgeler. Aşk ve Güzellik Tanrıçası Aphrodite, Zeus'un isteğiyle zanaatkâr ama topal tanrı Hephaistos ile evlendirilmiş olsa da aradığı tutkuyu çekici ve heybetli Savaş Tanrısı Ares'in kollarında bulur. Olympos'un gözünden uzakta yaşanan bu yasak birliktelik, yalnızca fiziksel bir çekimi değil; kaotik arzularla uyumun, yani zıt kutupların kaçınılmaz etkileşimini temsil eder. Nitekim bu tutkulu aşktan doğan çocuklar da bu dengenin yansımasıdır: Biri savaşa eşlik eden Phobos (Korku) ve Deimos (Dehşet) iken, diğeri zıtlıkların birleşimini temsil eden Harmonia (Uyum) ve iki tanrı arasındaki tutkunun bir ürünü olan karşı konulmaz aşkın simgesi Eros'tur.

Ancak her şeyi gören Güneş Tanrısı Helios'un bu gizli ilişkiyi Hephaistos'a haber vermesiyle hikaye mitolojinin en ikonik intikam sahnesine dönüşür. Usta zanaatçı Hephaistos, görünmez ve kopmaz ağlardan bir tuzak hazırlayarak aşıkları yataklarında çaresizce yakalar ve Olympos'un tüm tanrılarını bu rezalete şahit olmaya çağırır. Tanrıların kahkahalarıyla yankılanan bu sahne, Deniz Tanrısı Poseidon'un araya girip tazminat için kefil olmasıyla son bulur. Ağdan kurtulan Ares utanç içinde Trakya'ya, Aphrodite ise Kıbrıs'a kaçar. İronik biçimde bu trajikomik tuzak, tutku ve şehvetin akıl ve ustalık karşısındaki kırılganlığını simgelerken; yaşanan rezalete rağmen iki tanrı arasındaki aşk devam etmiştir.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

İnsanın Oğlu

İnsanın Oğlu, René Magritte, 1964.

René Magritte’in 1964 yılında tamamladığı ve sürrealizm akımının en simgesel yapıtlarından biri kabul edilen İnsanın Oğlu (Le fils de l'homme), sanatçının kendi portresi olarak kurguladığı büyüleyici bir eserdir. Tablo; palto giymiş ve fötr şapka takmış bir adamın, deniz ile bulutlu gökyüzüne bakan alçak bir duvarın önünde duruşunu resmeder. Kompozisyonun en dikkat çekici ögesi, adamın yüzünü büyük ölçüde kapatarak havada süzülen yeşil elmadır; buna rağmen figürün gözleri elmanın kenarlarından kısmen seçilebilmektedir. Sol dirseğin geriye doğru bükülmüş gibi görünmesi gibi ince detaylarla zenginleşen bu eser, sıradan nesneleri alışılmadık bağlamlarda sunarak izleyicide derin bir gizem duygusu uyandırır.

Magritte, bu yapıtında nesnelerin görünen ve saklanan yüzleri arasındaki diyalektiği sorgular. Sanatçıya göre gördüğümüz her şey arkasında başka bir şeyi gizler ve insan zihni doğası gereği her zaman görünenden ziyade saklı olana ilgi duyar. İnsanın Oğlu, görünürde var olan ile görünür olduğu halde gizlenen arasındaki bu gerilimi ve çatışmayı hissettiren felsefi bir derinliğe sahiptir. Mimarisi ve imgeleriyle Görünmeyenin Tadı veya Büyük Savaş gibi benzer temalı diğer Magritte eserleriyle de güçlü paralellikler taşıyan tablo, Christie’s müzayedesinde milyon dolarlık rekor bir fiyatla özel bir koleksiyona geçmiş ve sürrealist sanatın unutulmaz ikonlarından biri hâline gelmiştir.

Kaynaklar

Wikiart. The Son of Man.

Wikipedia. The Son of Man.

Anadolu Hisarı

İstanbul Boğazı'ndan görülen Anadolu Hisarı, fotoğraf: flowcomm, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

İstanbul Boğazı’nın en dar noktasında, Göksu Deresi’nin sularıyla buluştuğu stratejik Beykoz kıyısında yükselen Anadolu Hisarı; 1390’lı yıllarda Sultan I. Bayezid (Yıldırım) tarafından "Güzelcehisar" adıyla inşa ettirilmiştir. Kuruluşundaki temel amaç, Bizans’ı kuşatma altına alırken Karadeniz’den gelebilecek askeri yardımları kesmek ve Boğaz geçişlerini denetim altında tutmaktır. İstanbul’un fethi sürecinde II. Mehmed (Fatih) tarafından tam karşısına Rumeli Hisarı inşa edilirken, Anadolu Hisarı da etrafına eklenen hisarpeçe ve dış surlarla güçlendirilerek çok daha caydırıcı bir savunma hattına dönüştürülmüştür. Fetihten sonra askeri işlevinin yanı sıra yeniçeri mahkumları için hapishane olarak da kullanılan kale, 17.-18. yüzyıllardaki Karadeniz'den gelen Kazak akınlarında payitahtın korunması adına faydalı olmuş ve ilerleyen süreçte etrafında yükselen yeni yapılarla birlikte asıl işlevini yitirmiştir.

Mimari açıdan Osmanlı’nın erken dönem askeri yapım tekniklerini yansıtan hisar, kare planlı ana başkulesi ve onu çevreleyen dış surlarıyla son derece sade ama işlevsel bir plana sahiptir. İlk dönem yapımında moloz taş ve tuğla örgü tekniği kullanılırken, Fatih dönemindeki genişletmelerde kesme taş kemerli top menfezleri gibi farklı mimari detaylar öne çıkmaktadır. Geçmişte başkule ve burçlarının üzerinde kurşun kaplı ahşap külahlar barındıran yapı, Göksu’nun sağladığı doğal koruma avantajıyla hem deniz hem kara bağlantılarını birleştiren benzersiz bir mekânsal düzene kavuşmuştur. Günümüzde İstanbul Boğazı'nın tarihi peyzajını tamamlayan Anadolu Hisarı, Osmanlı askeri mimarisinin Boğaziçi coğrafyasıyla kurduğu güçlü bağın en somut simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Kaynaklar

Beykoz Kaymakamlığı. Anadolu Hisarı.

TDV İslam Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Consul

Eski Roma consul'lerini tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Roma Cumhuriyeti’nin kurulduğu MÖ 510 yılından itibaren krallık makamının yerini alan consul’lük, devletin en yüksek sivil ve askeri idari yetkisini (imperium) temsil eden bir magistratlıktı. Comitia Centuriata tarafından bir yıllık süre için seçilen ve eşit yetkilere sahip iki consul (konsül), hem Senatus’a başkanlık eder hem de Roma ordularının komutanlığını yürütürdü. Gücün tek bir elde toplanmasını önlemek amacıyla geliştirilen meslektaşlık (collegialitas) ilkesi uyarınca, consul’ler yönetimi aylık dönüşümlerle üstlenir ve birbirlerinin kararlarını veto (intercessio) edebilirdi. Giydikleri erguvan kenarlı toga praetexta, oturdukları fildişi sella curulis iskemlesi ve önlerinde yürüyerek güç ile yargı yetkisini simgeleyen fasces (balta demeti) taşıyan 12 lictor, onların toplum içindeki saygınlığını ve mutlak otoritesini simgelerdi. Zamanla praetor ve censor gibi yeni makamların açılmasıyla kent içi yargı ile nüfus sayımı yetkileri devredilmiş olsa da consul'ler, görev süreleri sonunda halka hesap vermekle yükümlü biçimde cumhuriyetin en itibarlı liderleri olmayı sürdürdü.

Gerek MÖ 1. yüzyıldaki iç savaşlar gerekse Augustus ile başlayan İmparatorluk dönemi, consul’lük makamının siyasi ağırlığında köklü değişiklere yol açtı. Augustus’un cumhuriyetçi görünümü koruma politikası kapsamında consul’lük varlığını sürdürse de gerçek idari ve askeri güç imparatorların eline geçti; aday belirleme yetkisi imparatora devredilerek seçimler sembolik hale geldi. Yıla adını veren asıl üyelerin (consules ordinarii) yanında, yılın geri kalanında görev yapan yedek consul’lerin (consules suffecti) sayıca artması, makamın fiili nüfuzunu zayıflatırken prestij yönünü ön plana çıkardı. İmparatorlar, yakınlarını, hatta küçük yaştaki aile üyelerini bu makama atayarak consul’lüğü bir onur unvanına dönüştürdü. Siyasi işlevini yitirmesine rağmen görkemli oyunlara (ludi) ve festivallere başkanlık etme yetkisini koruyan bu tarihi makam, Roma dünyasındaki yüksek prestijini İmparatorluğun son dönemlerine ve Doğu-Batı olarak ayrılışına kadar muhafaza etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.