Venus de Milo

Venus de Milo, fotoğraf: M. Özveren, Louvre Müzesi.

Venus de Milo, antik Yunan mitolojisindeki aşk ve güzellik tanrıçası Aphrodite (Romalılardaki adıyla Venüs'ü) betimlediği düşünülen, Helenistik döneme ait mermer bir heykeldir. MÖ 2. yüzyılda, yaklaşık 160-110 yılları arasında Antiokheia'lı Aleksandros tarafından Paros mermerinden yontulduğu kabul edilen bu eser, 8 Nisan 1820'de Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yer alan Milos (Melos) adasında bir köylü tarafından parçalar halinde keşfedilmiştir. Keşfinin ardından Fransız diplomatların girişimiyle satın alınarak Kral XVIII. Louis'ye sunulan heykel, 1821 yılında Louvre Müzesi'ne nakledilmiş ve günümüze kadar buranın en önemli simgelerinden biri haline gelmiştir.

Heykelin kolları hiçbir zaman bulunamamış olsa da, yanında keşfedilen elma tutan mermer el ve diğer bilimsel bulgular, figürün elma tutan Afrodit tasviri olduğunu desteklemektedir. Klasik ve Helenistik sanat öğelerini başarıyla harmanlayan Venus de Milo; Mona Lisa ve Samothrake Nikesi ile birlikte Louvre'un en ünlü eserleri arasında yer almaktadır. Keşfinden bu yana edebiyattan sürrealist sanat akımına, sinemadan reklamlara kadar pek çok farklı alanda ilham kaynağı olmuş, 19. yüzyıldan itibaren ise dünya çapında popüler kültürün ve güzelliğin en kalıcı simgelerinden biri hâline gelmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Venus de Milo.

Louvre Museum. Ideal Greek Beauty - Venus de Milo and the Galerie des Antiques.

Wikipedia. Venus de Milo.

Arkhon

Eski Yunan'da bir Arkhon'u tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Sözlük anlamı “lider” veya “yönetici” olan arkhon, Eski Yunan kent devletlerinin birçoğunda en üst düzey siyasi ve idari makamı ifade eden bir unvandı. Makamın gelişim süreci, krallıkların yerini aristokratik yönetimlere bırakmasıyla başladı. Özellikle Atina’da ilk zamanlar hayat boyu hizmet etmek üzere doğuştan soylular (eupatridai) arasından seçilen arkhonlar, zamanla 10 yıllık görev süreleriyle sınırlandırılmış; MÖ 682/1 civarında ise yıllık olarak atanmaya başlanmıştır. Siyasi yapının zamanla demokratikleşmesi ve reformlar geçirmesiyle birlikte bu makama erişim hakkı da genişlemiştir. Başlangıçta sadece en üst düzey mülk ve zenginlik sınıflarına açık olan bu görev, Solon reformları ve sonraki süreçte kademeli olarak alt sınıflara da tanınmış, MÖ 5. yüzyıla gelindiğinde yetkililer artık seçim yerine büyük oranda kura yöntemiyle belirlenir hale gelmiştir.

Atina yönetiminde yürütme, askeri ve dini sorumluluklar zamanla dokuz kişilik bir arkhonlar kuruluna devredilmiştir. Bu kurulun en kıdemli üç üyesi; devletin dini işlerini ve cinayet davalarını yürüten basileus (kral), yabancılarla ilgili hukuk süreçlerini üstlenen ve askeri komutanlık yapan polemarkhos (savaş lideri) ve sivil/idari işlerin başı olan arkhon eponymos idi. Bunlara ek olarak, yargı sistemini düzenlemekle görevli altı thesmothetai (yasa koyucu) yetkili bulunmaktaydı. Görev yaptığı yıla adını veren eponymos, mülkiyet ve miras davalarını bakmanın yanı sıra takvimin kendi ismiyle anılmasını sağladığı için prestijli bir konuma sahipti. Atina'da bir yurttaş hayatı boyunca yalnızca bir kez arkhon olabiliyor; görevini eksiksiz ve yüz akıyla tamamladıktan sonra ise ömür boyu yargı organı olan Areopagos üyesi olma hakkı kazanıyordu.

Zaman içerisinde kentin idari yapısında yaşanan değişimler arkhonluk makamının niteliğini de dönüştürmüştür. MÖ 5. yüzyılda yürütme ve askeri alanlardaki gerçek güç, seçimle işbaşına gelen 10 genel komutana (strategoi) kaymış, böylece arkhonların yetkileri sınırlandırılmıştır. Askeri komutanlığını kaybeden polemarkhos ile birlikte diğer arkhonlar, daha çok dini törenlerin düzenlenmesi ve adli süreçlerin yürütülmesiyle sınırlı rutin kamu görevlilerine dönüşmüşlerdir. Artık kendi başlarına karar vermek yerine, mahkemeler öncesinde ön inceleme (anakrisis) yapan ve jürili mahkemelere başkanlık eden birer yargı memuru rolünü üstlenmişlerdir. Atina modelinin başarısı ve etkisiyle arkhonluk kurumu, Delphoi'den Ege adalarına ve Helenistik dönemde Anadolu'ya kadar Eski Yunan coğrafyasının geneline yayılmıştır.

Kaynaklar

Britannica. Archon.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

İason ve Altın Post Efsanesi

Altın Post, Herbert James Draper, 1904.

Yunan mitolojisinin en büyüleyici keşif hikâyelerinden biri olan Altın Post efsanesi, trajediyle başlayan ve Karadeniz’in kasvetli sularına uzanan görkemli bir macera destanıdır. Hikâye, Thessalia Kralı Athamas’ın öz çocukları Phriksos ve Helle’nin üvey annelerinin zulmünden kaçmasıyla filizlenir. Tanrıça Nephele’nin gönderdiği altın yapağılı uçan koçun sırtında doğuya kaçan kardeşlerden Helle denize düşse de Phriksos, Karadeniz’in doğu kıyısındaki Kolkhis ülkesine (günümüz Gürcistan/Kafkasya bölgesi) ulaşmayı başarır. Phriksos, kendisine kucak açan Kolkhis Kralı Aietes’e minnetini sunmak adına bu kutsal koçu kurban eder ve altından postunu hediye eder. Kral Aietes ise iktidarın ve tanrısal lütfun simgesi haline gelen bu paha biçilmez postu, savaş tanrısı Ares’in korusunda hiç uyumayan devasa bir ejderhanın muhafızlığına emanet eder.

Aradan geçen yılların ardından, İolkos krallığını babası Aison'dan gasp eden zalim amcası Pelias’ın karşısına dikilen genç kahraman İason, hakkı olan tahtı talep eder. Ancak Pelias, yeğenini ölüme sürükleyip tahtı vermemek için ona imkânsız bir şart koşar: Dünyanın diğer ucuna gidip o ejderhanın koruduğu Altın Post’u getirmek. Amcasının tuzağını ve bu görevin ölümcül zorluğunu bilmesine rağmen onurunu korumak ve tahtını geri almak isteyen İason, teklifi kabul eder. Antik dünyanın en güçlü kahramanlarını—Herakles, Orpheus, Kastor, Polluks ve Atalanta’yı—bir araya getirerek efsanevi Argo gemisini inşa ettirir. Kendilerine "Argonotlar" adı verilen bu cesur mürettebat, İstanbul Boğazı’nın ezici "Çarpışan Kayalar"ı (Symplegad'lar) gibi nice ölümcül engeli ve canavarı aşarak Kolkhis’e ulaşır. Kral Aietes, postu vermemek için İason’a ateş püskürten boğalarla tarla sürmek ve topraktan fışkıran silahlı askerlerle savaşmak gibi ölümcül şartlar koşar; ancak İason, kralın büyücü kızı Medea’nın aşkı ve desteği sayesinde tüm engelleri aşar. Medea’nın ninnisiyle uyutulan ejderhanın koynundan Altın Post çekilip alınır. Peşlerine düşen Kolkhis donanmasından kurtulmak için Medea, öz kardeşini öldürüp cesedini parçalayarak denize atar; Kral Aietes evladının parçalarını toplamak için durmak zorunda kalınca Argonotlar kaçmayı başarır ve Tuna, Ren ve Po nehirleri üzerinden Akdeniz'e uzanan, Girit'teki tunç dev Talos ile savaştıkları son derece zorlu ve tehlikeli bir dönüş yolculuğunun ardından İolkos'a ulaşır. İason, Altın Post'u amcasına teslim etse de Pelias sözünü tutmaz; bunun üzerine Medea’nın hazırladığı korkunç bir tuzakla Pelias kendi kızları tarafından öldürülür.

Pelias'ın ölümünün ardından İason ve Medea, İolkos'tan kovulup Korinthos'a sığınmak zorunda kalır; ancak İason’un büyük fedakârlıklarla elde ettiği bu zafer ona kalıcı bir mutluluk getirmez. Yıllar sonra Korinthos Kralı'nın kızıyla evlenerek siyasi gücünü artırmak isteyen İason, kendisine Altın Post'u kazandıran Medea'yı terk eder. İhanete uğrayan Medea'nın gazabı korkunç olur: Büyücü kadın, İason'un yeni eşini ve hatta İason'dan olan kendi çocuklarını öldürerek kahramanı yapayalnız bırakır. Tanrıların lütfunu ve sevdiklerini kaybeden İason, krallık hayallerinden uzakta, yalnız ve çaresiz bir sürgün hayatı yaşamaya başlar. Yıllar sonra, bir zamanlar zaferler kazandığı ve çürümeye yüz tutmuş Argo gemisinin gölgesinde dinlenirken, gemiden kopan ağır bir ahşap parçanın üzerine düşmesi sonucu trajik bir şekilde hayatını kaybeder.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Euripides. (2014). Medea (A. Çokona, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

La Grenouillère

La Grenouillère, Claude Monet, 1869.

1869 yazında Claude Monet ve en az onun kadar maddi zorluklar çeken yakın dostu Pierre-Auguste Renoir, Paris yakınlarında Seine Nehrı üzerinde bulunan popüler dinlenme beldesi La Grenouillère'de şövalelerini yan yana kurarak çalışmışlardır. Orta sınıfın rağbet ettiği bu banyo ve kayıkçılık tesisi, İmparator III. Napoléon’un ziyaretiyle de dikkat çeken canlı bir mekan sunduğundan, iki sanatçı da burayı burjuvazinin ilgisini çekecek ve satılabilecek tablolar için ideal bir konu olarak görmüştür. Monet, arkadaşı Frédéric Bazille'e yazdığı bir mektupta bu mekanı büyük bir tabloya dönüştürme hayalinden ve hazırladığı ön taslaklardan bahsetmiştir. Günümüzde Metropolitan Sanat Müzesi'nde sergilenen bu tablo, sanatçının daha büyük ana eseri öncesinde hızlı ve belirgin fırça darbeleriyle ortaya koyduğu bu özel taslaklardan biridir.

Teknik açıdan eser, figürlerin detaylarından ziyade ışık ve renk oyunlarına odaklanan izlenimci anlayışın güçlü bir örneğidir. Monet, tıpkı daha önceki Sainte-Adresse'deki Bahçe çalışmasında olduğu gibi su üzerindeki dalgalanmalar, yapraklar, tekneler ve insan figürleri gibi tekrarlayan ögeleri bir araya getirerek belirgin fırça darbelerinden örülü bütünsel bir doku yaratmıştır. Tablodaki figürler bireysel kimliklerini kaybedip ışığın sudaki yansımasını tamamlayan dekoratif unsurlara dönüşürken, belirgin fırça darbeleri betimleyici niteliğini korumayı başarır. Sonuç olarak eser, görünürde orta sınıfın boş zaman eğlencelerini konu edinse de asıl gücünü ışığın su üzerindeki anlık yansımalarını ve atmosferini kusursuz bir biçimde yakalamasından alır.

Kaynaklar

ClaudeMonet.com. La Grenouillère.

The Metropolitan Museum of Art. La Grenouillère.

Wikipedia. La Grenouillère.

Campus Martius

Antik Campus Martius'un maketi.

Tiberis (Tiber) Nehrinin batı kıvrımı ile Collis Hortulorum (Pincianus), Quirinalis ve Capitolinus tepeleri arasında kalan Campus Martius (Mars Alanı), başlangıçta Taşkın Ovası üzerinde yer alan bataklık, akarsu ve kutsal koruluklarla kaplı geniş bir mera alanıydı. Adını Roma’nın savaş ve tarım tanrısı Mars’a adanan ilk sunaktan alan bu bölge, Res Publica (Cumhuriyet) döneminin ilk yıllarında şehir surlarının dışında kalmaktaydı. İlk zamanlar kutsal mısır tarlalarının ve ordunun mevsimlik kamp alanlarının bulunduğu bu alan, zamanla komutanların zafer törenleri (triumphus) öncesinde toplandığı, ordunun askerî tatbikatlar ve at yarışları (Equirria) düzenlediği ana merkez haline geldi. Aynı zamanda civitas mensuplarının oy kullandığı ve census işleminin yapıldığı siyasi bir toplanma alanı (comitia centuriata) işlevi gördü.

Res Publica dönemi boyunca kazanılan askerî zaferleri ölümsüzleştirmek amacıyla bölgede templa, porticuslar ve donanma tersaneleri (Navalia) yükselmeye başladı. Ancak Campus Martius’un asıl anıtsal dönüşümü Imperium Romanum döneminde gerçekleşti. Gaius Iulius Caesar’ın başlattığı projeleri tamamlayan Marcus Vipsanius Agrippa ve İmparator Augustus döneminde alan; Pantheon, Thermae Agrippae, Saepta Iulia, Tiberis Nehrine nazır anıtsal Mausoleum Augusti ve ünlü Ara Pacis gibi görkemli yapılarla donatıldı. Titus Statilius Taurus, M. Claudius Marcellus ve L. Cornelius Balbus theatrumları ile İmparator Domitianus döneminde inşa edilen stadium (günümüzdeki Piazza Navona) ve odeum gibi eğlence merkezleri, bölgenin askerî kimliğini aşarak imparatorluğun en canlı sosyal ve kültürel merkezine dönüşmesini sağladı.

İlerleyen süreçte İmparator Hadrianus, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius gibi imparatorlar tarafından yaptırılan basilicae, templa ve zafer columna'larıyla (özellikle Marcomanni Savaşlarını betimleyen sütunlar) donatılan alan, aynı zamanda domus Augusta mensuplarının defnedildiği kutsal bir mekan olma özelliğini korudu. Zamanla horti (bahçeler), aquaeductus (su kemerleri) ve devasa Solarium (güneş saati) ile zenginleşen Campus Martius, Muri Aureliani'nin (Aurelianus Surları) inşa edilmesiyle resmen Roma şehir sınırları içerisine dahil edildi. Başlangıçta sur dışındaki bir tatbikat sahası ve bataklık olan Campus Martius, böylece Roma'nın zaferlerinin, siyasi hayatının ve mimari ihtişamının anıtlaştığı kamusal bir simgeye dönüşmüştür.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Karanlık Çağ

Protogeometrik Amphora (MÖ yak. 975-950, Atina), fotoğraf: Marie-Lan Nguyen, Wikimedia Commons, CC BY 2.5

Eski Yunan'ın Karanlık Çağı – Yunan Orta Çağı (yak. MÖ 1200-800), Miken Uygarlığı'nın görkemli saraylarının yıkılması ve Lineer B yazısının tamamen ortadan kaybolmasıyla başlayan, Ege dünyasının en gizemli ve dönüştürücü dönemlerinden biridir. Tunç Çağı'nın sonundaki bu ani çöküş; iklim krizleri, kıtlıklar ve iç çatışmaların yanı sıra Doğu Akdeniz'i kasıp kavuran Deniz Kavimleri istilalarıyla tetiklenmiş ve bölge halklarını yüzyıllar sürecek bir izolasyon dönemine itmiştir. Büyük kent merkezlerinin terk edilmesi ve anıtsal mimarinin durması, dönemin uzun süre bir "kültürel gerileme" olarak nitelendirilmesine yol açsa da aslında bu süreç, eski Yunan coğrafyasında radikal bir toplumsal ve teknolojik kabuk değiştirme evresiydi.

"Karanlık" olarak adlandırılmasının temel nedeni, döneme dair yazılı belgelerin yokluğundan kaynaklanan bilgi eksikliğidir; ancak arkeolojik bulgular bu dönemin zannedildiği kadar pasif geçmediğini gösterir. Tunç tedarik zincirlerinin kopması, bölge insanını yerel demir madenlerini işlemeye ve dönüştürmeye zorlamış; böylece Ege coğrafyası hızla Demir Çağı'na geçiş yapmıştır. Sanat ve seramikte Miken tarzı figüratif süslemelerin yerini Protogeometrik Dönem (MÖ yak. 1050-900) ve Geometrik Dönem (MÖ yak. 900-700) olarak adlandırılan evrelerdeki soyut ve geometrik desenler alırken, geniş toprakları yöneten merkezi krallıklar yerini daha küçük, özerk köy topluluklarına ve yerel şefliklere (basileus) bırakmıştır.

Bu uzun sessizlik ve yeniden yapılanma dönemi, MÖ 8. yüzyıla doğru Ege dünyasını kökten değiştirecek iki büyük devrimle sona ermiştir. Sözlü gelenek sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılan mitler ve destanlar, İlias (İlyada) ve Odysseia ile ölümsüzleşirken; Fenike alfabesinden uyarlanan yeni Yunan alfabesi okuryazarlığı geniş kitlelere yaymıştır. Saray bürokrasisinden ve mutlak krallıklardan kurtulan topluluk yapısı, Klasik Yunan medeniyetinin, demokrasinin ve felsefenin beşiği olacak olan "Polis" (şehir devleti) modelinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Okuma Önerileri

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Pomeroy, S. B., Burstein, S. M., Donlan, W., Roberts, J. T., & Tandy, D. W. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi: Siyaset, Toplum ve Kültür (O. Yarlıgaş, Çev.). Alfa Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Aphrodite ve Ares

Savaşın Dehşetleri - Ares'i savaştan vazgeçirmeye çalışan Aphrodite ve Eros, Peter Paul Rubens, 1636.

Yunan mitolojisinde Aphrodite ile Ares arasındaki gizli ilişki, aşkın büyüleyici zarafeti ile savaşın yıkıcılığının tutkulu çatışmasını simgeler. Aşk ve Güzellik Tanrıçası Aphrodite, Zeus'un isteğiyle zanaatkâr ama topal tanrı Hephaistos ile evlendirilmiş olsa da aradığı tutkuyu çekici ve heybetli Savaş Tanrısı Ares'in kollarında bulur. Olympos'un gözünden uzakta yaşanan bu yasak birliktelik, yalnızca fiziksel bir çekimi değil; kaotik arzularla uyumun, yani zıt kutupların kaçınılmaz etkileşimini temsil eder. Nitekim bu tutkulu aşktan doğan çocuklar da bu dengenin yansımasıdır: Biri savaşa eşlik eden Phobos (Korku) ve Deimos (Dehşet) iken, diğeri zıtlıkların birleşimini temsil eden Harmonia (Uyum) ve iki tanrı arasındaki tutkunun bir ürünü olan karşı konulmaz aşkın simgesi Eros'tur.

Ancak her şeyi gören Güneş Tanrısı Helios'un bu gizli ilişkiyi Hephaistos'a haber vermesiyle hikaye mitolojinin en ikonik intikam sahnesine dönüşür. Usta zanaatçı Hephaistos, görünmez ve kopmaz ağlardan bir tuzak hazırlayarak aşıkları yataklarında çaresizce yakalar ve Olympos'un tüm tanrılarını bu rezalete şahit olmaya çağırır. Tanrıların kahkahalarıyla yankılanan bu sahne, Deniz Tanrısı Poseidon'un araya girip tazminat için kefil olmasıyla son bulur. Ağdan kurtulan Ares utanç içinde Trakya'ya, Aphrodite ise Kıbrıs'a kaçar. İronik biçimde bu trajikomik tuzak, tutku ve şehvetin akıl ve ustalık karşısındaki kırılganlığını simgelerken; yaşanan rezalete rağmen iki tanrı arasındaki aşk devam etmiştir.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.