Kharon

Kharon'un Kayığı, Jose Benlliure y Gil, 1919.

Yunan mitolojisinde ölülerin kayıkçısı Kharon, karanlıklar dünyasının efendisi Hades’in hüküm sürdüğü Yeraltı Dünyası ile yaşayanlar alemini birbirinden ayıran Styx ve Acheron nehirlerinin muhafızıdır. Gece tanrıçası Nyx ile karanlığın simgesi Erebos’un oğlu olan bu kasvetli figür, kayığıyla sadece bedensel varlığını yitirmiş ruhları karşı kıyıya taşımakla görevlidir. Edebiyat ve sanatta genellikle çirkin, huysuz, kirli sakallı ve gözleri kor gibi parlayan yaşlı bir adam olarak tasvir edilen Kharon, nehrin sularında yıllardır aynı hüzünlü seyrini sürdürür.

Antik Yunan geleneklerinde Kharon’un hizmeti karşılıksız değildi; kayıkçı, taşıdığı her ruh için "obolos" adı verilen küçük bir bozuk para talep ederdi. Bu nedenle Eski Yunanlar, sevdikleri öldüğünde ruhun karşı kıyıya sorunsuz geçebilmesi için cenazenin dilinin altına veya gözlerinin üzerine bir sikke yerleştirirlerdi. Parasız olan ya da usulüne uygun defnedilmeyen ruhlar ise Kharon tarafından reddedilir ve nehir kıyılarında yüzyıl boyunca huzursuzca sürüklenmeye mahkûm edilirdi. Nitekim canlıların karşıya geçmesi kesinlikle yasak olsa da Herakles, Ölüler Diyarı’na indiğinde Kharon’u kendisini taşıması için zorlamış, kayıkçı direnince de onu kaba kuvvetle boyun eğdirmişti. Kharon çaresizce bu isteği yerine getirse de yaşayan birini karşıya geçirdiği için Hades tarafından cezalandırılarak bir yıl boyunca zincire vurulmuştur.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Arnolfini Portresi

Arnolfini Portresi, Jan van Eyck, 1434.

Jan van Eyck’ın 1434 tarihli "Arnolfini Portresi" (The Arnolfini Portrait) tablosu, Erken Hollanda resminin en ikonik eserlerinden biridir ve günümüzde Londra’daki National Gallery koleksiyonunda (NG186) sergilenmektedir. Meşe panel üzerine yağlıboya ile yapılan bu tam boy çift portresi, Bruges kentinde yaşayan zengin İtalyan tüccar Giovanni di Nicolao Arnolfini ile eşini özel bir odada betimler. Uzun yıllar bir nikah töreninin resmi kaydı olarak kabul edilen eser, modern sanat tarihçileri tarafından daha çok çiftin toplumsal statüsünü, zenginliğini ve birbirlerine olan bağlılıklarını sergileyen bir portre olarak değerlendirilmektedir. Odadaki lüks mobilyalar, ağır kürk kumaşlar, pencere kenarındaki ithal portakallar ve yerdeki sadakat simgesi küçük köpek gibi her bir ayrıntı; Van Eyck’ın ışığı, dokuları ve alan derinliğini aktarmadaki eşsiz ustalığını gözler önüne serer. 

Tablonun en büyüleyici ve devrimsel yönü ise arka duvardaki detaylarda gizlidir. Duvarın merkezinde yer alan dışbükey ayna, sadece odayı ve çiftin arkasını değil, kapı eşiğinden içeri giren iki kişiyi daha yansıtır. Aynanın hemen üzerinde Latin harfleriyle yer alan "Johannes de eyck fuit hic 1434" ("Jan van Eyck buradaydı 1434") imzası, sanatçının kendisini olaya doğrudan bir tanık olarak konumlandırdığını gösterir. Dışbükey aynanın etrafındaki Çarmıha Geriliş sahneleri, tavandaki avizede tek bir mumun yanıyor olması ve figürlerin duruşu; dini sembolizm ile seküler yaşamın ne kadar incelikle harmanlandığını kanıtlar. Van Eyck, katmanlı şeffaf boya tekniğiyle derinleştirdiği bu eserde, gerçekliğin kusursuz bir optik illüzyonunu yaratarak Batı sanat tarihinde çığır açmıştır.

Kaynaklar

National Gallery, London. Jan van Eyck | The Arnolfini Portrait | NG186. 

Smarthistory. Jan van Eyck, The Arnolfini Portrait. 

Wikipedia. Arnolfini Portrait.

Artemision Bronzu

Artemision Bronzu, fotoğraf: Nikos Kitsakis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yunanistan'daki Euboia (Eğriboz) Adası'nın kuzeyindeki Artemision Burnu açıklarında, MÖ 2. yüzyıla ait antik bir gemi batığında keşfedilen Artemision Bronzu, Klasik Yunan sanatına geçişi simgeleyen Erken Klasik döneme ait en ikonik eserlerden biridir. MÖ 460 civarına tarihlenen 2,09 metre boyundaki bu anıtsal heykel, fırlatma eyleminin hemen öncesindeki gerilimi ve potansiyel gücü kusursuz bir anatomik dengeyle yansıtır. Sanatçısının kim olduğu kesin olarak bilinemese de Kalamis, Onatas veya Myron gibi dönemin usta heykeltıraşları tarafından üretildiği düşünülmektedir. Yüzyıllar boyunca deniz altında kalmasına rağmen formunu büyük ölçüde koruyan yapıtın boş göz yuvalarına antik dönemde kemik veya taş işlendiği, dudak ve göğüs uçlarına ise bakır kakma yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin başyapıtları arasında sergilenen eser, Eski Yunan'ın en önemli kültür simgelerinden biri olarak görülmektedir.

Heykelin hangi tanrıyı temsil ettiği hususu arkeoloji dünyasında hâlâ süregelen en büyük tartışma konularından biridir. Figürün sağ elinde tuttuğu nesnenin kayıp olması nedeniyle tanrının Zeus mu yoksa Poseidon mu olduğu kesinleşmemiştir. Ancak uzmanların ve araştırmacıların büyük çoğunluğu eserin Zeus olduğu görüşünde birleşmektedir. Poseidon teorisi heykelin denizden çıkarılmasına dayandırılsa da dönem seramikleri ve küçük bronz biblolar incelendiğinde, Poseidon'un üçlü yabasıyla dürtme veya saplama hamlesi yaptığı; buna karşın elini başının üzerine kaldırıp fırlatma pozisyonu alan figürlerin daima yıldırım savuran Zeus'u simgelediği görülmektedir. Ayrıca uzun bir yabanın profil açısını kapatacak olması sanatsal estetik açısından zayıf bir olasılık görüldüğünden, heykelin şimşeğini fırlatmaya hazırlanan gök tanrısı Zeus'u tasvir ettiği kabul görmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Artemision Zeus or Poseidon.

Wikipedia. Artemision Bronze.

World History Edu. Artemision Bronze.

Kypselos

Apollon Tapınağı, Antik Korinthos.

Eski Yunan dünyasının bilinen ilk tiranı olan Korinthoslu Kypselos, MÖ 7. yüzyılda (yaklaşık MÖ 657-625) aristokratik düzene karşı gerçekleşen büyük bir siyasi dönüşümün simgesi olmuştur. Annesi Korinthos’u zalimce yöneten Bakkhiadai ailesinden gelen Kypselos, soylu sınıfa mensup olmasına rağmen halkın ve yükselen tüccar orta sınıfının desteğini almayı başarmıştır. Doğumuyla ilgili Bakkhiadaiları devireceğine dair anlatılan kehanetler ve bir erzak sandığında (kypsele) saklanarak suikastçılardan kurtarılmasına dair efsaneler, iktidarını meşrulaştırmak için kullandığı güçlü bir propaganda unsuru haline gelmiştir. Askeri bir komutan olarak alçakgönüllü ve yardımsever tutumuyla kitlelerin sevgisini kazanan Kypselos, Delphoi kehanet merkezinin de onayını alarak gerçekleştirdiği bir darbeyle oligarşiyi devirmiş ve yaklaşık otuz iki yıl sürecek tiranlık dönemini başlatmıştır.

İktidara geldikten sonra muhalifi olan aristokratlara karşı sürgün, el koyma ve infaz gibi acımasız yöntemler uygulayan Kypselos, buna karşılık geniş halk kitleleri nezdinde büyük bir itibar ve destek kazanmıştır. Korinthosluların en çok takdir ettiği yöneticilerden biri olarak, diğer tiranların aksine koruma birliği (muhafız) kullanmaya ihtiyaç duymadan hüküm sürmüştür. Aristokrasinin mağdur ettiği alt sınıfları gözeten adımlar atmış, fakir köylülere toprak tahsis etmiş ve toplumsal refahı artıracak düzenlemelere imza atmıştır. Kypselos’un bu halkçı yaklaşımı ve iç barışı sağlamaktaki başarısı, onun yalnızca Korinthos’ta değil, Yunan dünyasının genelinde saygın bir arabulucu ve itibar sahibi bir devlet adamı olarak görülmesini sağlamıştır.

Kypselos’un yönetimi altında Korinthos, Akdeniz’in en önemli ticari ve ekonomik güçlerinden biri haline gelerek altın çağını yaşamıştır. İtalya, Sicilya ve Etrüsk bölgesine yapılan ihracatı geliştirmek amacıyla ticaret rotaları üzerinde Leukas, Ambrakia ve Anaktorion gibi yeni sömürgeler kurulmuş; Korkyra (Korfu) Adası'nın kontrolü yeniden sağlanmıştır. Özellikle renkli bezemeleriyle ünlü ince Korinthos vazolarının üretimi ve ihracatı tavan yapmış, kent sanatsal ve sınai açıdan büyük bir ivme kazanmıştır. MÖ 625 civarında hayatını kaybeden Kypselos, arkasında ekonomik olarak güçlü, kolonileşmiş ve saygın bir kent devleti bırakarak yönetimi oğlu Periandros’a devretmiştir.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Pegasos

Pegasos, Jan Boeckhorst, 17. yüzyıl ortaları.

Yunan mitolojisinin en ikonik figürlerinden biri olan Pegasos, deniz tanrısı Poseidon ile yılan saçlı Medusa’nın birleşiminden doğan, saf beyaz kanatlara sahip efsanevi bir uçan attır. Efsaneye göre Pegasos, kahraman Perseus’un Medusa’nın kafasını kestiği anda Medusa'nın gövdesinden tam büyümüş ve görkemli bir şekilde ortaya çıkmıştır. Doğumunun ardından doğrudan Olympos Dağı’na uçan bu büyüleyici yaratık, gökyüzünün ve şimşeklerin efendisi Zeus’un hizmetine girmiş, tanrının yıldırımları ile şimşeklerini taşıma görevini üstlenmiştir. Ayrıca Pegasos, toynağını yere vurduğu yerlerde ilham veren tatlı su kaynakları çıkarmasıyla da tanınır; bunların en ünlüsü Helikon Dağı'ndaki Hippokrene kaynağıdır.

Pegasos’un efsanedeki en bilinen macerası ise bir diğer Yunan kahramanı Bellerophontes ile kesişir. Kahraman, tanrıça Athena’nın kendisine hediyesi olan altın bir dizgin sayesinde Pegasos’u dizginlemeyi başarmış ve bu sadık kanatlı atın sırtında, alevler kusan üç başlı canavar Khimaira’yı mağlup etmiştir. Ancak bu büyük başarı, Bellerophontes’in kibire kapılmasına ve Pegasos’un sırtında Olympos Dağı’na, tanrıların katına çıkmaya çalışmasına yol açmıştır. Bellerophontes’in bu küstahlığına öfkelenen Zeus, Pegasos’u ısırması için bir atsineği göndermiş; huysuzlanan atın sırtından düşen kahraman sakatlanarak trajik bir sonla baş başa kalmıştır. Sadakati ve saflığıyla öne çıkan Pegasos ise Olympos’a yolculuğuna tek başına devam etmiş, Zeus tarafından yıldızların arasına yerleştirilerek sonsuza dek gökyüzünü süsleyecek bir takımyıldıza dönüştürülmüştür.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Sütçü Kız

Sütçü Kız, Johannes Vermeer, yak. 1660.

Johannes Vermeer’in 17. yüzyıl Hollanda Altın Çağı Sanatı’nın en ikonik eserlerinden biri olan Sütçü Kız, gündelik yaşamı konu edinen janr resim geleneğinin en etkileyici örneklerinden biridir. Tabloda, sade bir mutfakta çömlek bir testiden kaseye büyük bir dikkatle süt döken bir hizmetçi kadın tasvir edilir. Vermeer; dini, mitolojik veya tarihi şatafatlı sahneler yerine, janr resminin ruhuna uygun olarak ev içi yaşamın dinginliğini ve sıradan bir insanın emeğini merkeze alır. Işığın pencereden süzülüp kadının sarı kıyafetine, ekmek kırıntılarına ve süt akıntısına vurma biçimi, bu mütevazı ana anıtsal bir atmosfer kazandırır.

Tablonun asıl gücü, Vermeer’in renk kullanımı ve detaylardaki ışık ustalığında gizlidir. Sanatçı, kıymetli ve doğal lapis lazuli taşından elde edilen ultra marin mavisini ve canlı sarıyı ustalıkla bir araya getirerek güçlü bir görsel denge kurar. Masadaki ekmeklerin üzerindeki parlak noktalar, nokta vuruş tekniğiyle (pointillé) işlenmiş olup nesnelere canlı bir doku hissi verir. Arka plandaki kireç sıvalı duvar ve yerdeki detaylar ise sıradan bir anı ölümsüzleştiren bu janr eserinin doğallığını pekiştirir. Günümüzde Amsterdam’daki Rijksmuseum’da sergilenen bu başyapıt, türünün en yetkin örnekleri arasında kabul edilmektedir.

Tralleis Ephebosu

Tralleis Ephebosu, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin en güzel eserlerinden biri olan Tralleis Ephebosu, Helenistik dönemin incelikli heykel sanatını günümüze taşıyan nadide bir başyapıttır. 19. yüzyıl sonlarında Aydın yakınlarındaki Tralleis antik kentinde gün ışığına çıkarılan ve Osman Hamdi Bey tarafından müze koleksiyonuna kazandırılan bu mermer heykel, Eski Yunan dünyasında gymnasion eğitimi alan, gençliğe adım atmış ergenlik çağındaki bir genci (ephebos) betimler. Spor veya antrenman sonrasında yorgun düşmüş genç adamın sağa doğru hafifçe bükülen başı, hüzünlü ve içe dönük bakışları, klasik eserlerin idealize güzelliğinin ötesinde insanı derinden etkileyen insani bir duygu durumu yansıtır. Gencin arkasındaki dikdörtgen sütuna yaslanmış duruşu ve bacak bacak üstüne atmış (kontrapost) pozisyonu yorgunluk hissini pekiştirmektedir.

Genç adamın pelerinine (khlamys) sarınmış duruşu, omuzlarındaki dökümlü kumaş kıvrımları ve anatomik detaylardaki hassas işçilik, dönemin üslup zenginliğini gözler önüne serer. Yorgunluğun ve gençliğin kırılganlığının mermerdeki bu zarif ifadesi, ziyaretçileri sadece estetik bir seyirle sınırlamaz; onları binlerce yıl öncesinin günlük yaşamından duygusal bir anın tam ortasına davet eder.