Eros ve Psykhe

Eros ve Psykhe, William-Adolphe Bouguereau, 1889.

Yunan mitolojisinde "Aşk"ı temsil eden Eros ile bir kralın üç kızının en güzeli olan Psykhe, kıskançlık ve sadakatle sınanan büyük bir aşkın kahramanlarıdır. Psykhe'nin güzelliğinin kendisiyle mukayese edilmesine kızan tanrıça Aphrodite, oğlu Eros’tan bu kızın kalbini yaralayarak onu en çirkin varlığa âşık etmesini ister. Ancak Eros, genç kızın güzelliğine hayran kalır ve oklarıyla yanlışlıkla kendisini yaralayarak Psykhe’ye âşık olur. Sevgilisini batı rüzgârı Zephyros aracılığıyla büyülü bir saraya taşıyan Eros kimliğini gizleyerek onunla yalnızca geceleri buluşur ve yüzüne asla bakmamasını tembihler. Ne var ki Psykhe, kız kardeşlerinin kıskançlıkla aklına soktuğu "canavar" şüphesine yenik düşer. Bir gece gizlice yaktığı lambanın ışığında uyuyan sevgilisinin yüzüne baktığında karşısında kusursuz bir delikanlı bulur; fakat lambadan Eros’un omzuna damlayan kızgın yağ genci uyandırır. İhanete uğradığını anlayan Eros, bir daha dönmemek üzere kanatlarını açıp uçarak oradan uzaklaşır.

Aşkını kaybeden Psykhe, pişmanlık içinde her yerde Eros’u arar ve en sonunda Aphrodite’in kapısını çalar. Öfkesi dinmeyen tanrıça, genç kızın elbiselerini parçalayıp saçını yolarak onu kaba işler yapan bir köleye dönüştürür ve ardından ona imkânsız görevler verir. Psykhe, önce binbir çeşit tohumu gün batımından önce ayıklamak zorunda kalır ve buna acıyan bir karınca ordusu ona yardım eder. Sonra nehir kenarındaki vahşi koçların ölümcül tehlikesinden otların tavsiyesiyle korunarak dallara takılan altın yünleri toplar. Son olarak Ölüler Ülkesi’ne inip Persephone’den güzellik iksiriyle dolu bir kutu getirmeyi başarır. Ancak kaybettiği güzelliğini geri kazanmak için kutuyu açınca, içinden çıkan "Uyku Ruhu" onu ölümcül bir uykuya teslim eder. Sevgilisini gizlice izleyen ve yarası iyileşen Eros hemen yetişerek bu ruhu yeniden kutuya hapseder ve Psykhe’yi uyandırır. Birlikte çıktıkları Olympos’ta tanrıların lideri Zeus’un rızasıyla Psykhe’ye ölümsüzlük bahşedilir ve iki sevgili ebediyen birleşir; çünkü Ruh (Psykhe), gerçek mutluluğu ancak Aşk (Eros) ile yaşayarak bulabilir.

Kaynaklar

Baker, E. K. (2015). Antik Yunan ve Roma Hikayeleri (O. Aydın, Çev.). Altın Bilek Yayınları.

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Aqua Appia

Aqua Appia'yı ve Roma'nın ilk yer altı su mühendisliğini gösteren temsili bir görsel.

MÖ 312 yılında ünlü devlet adamı Appius Claudius Caecus'un denetiminde inşasına başlanan Aqua Appia, Eski Roma'nın mühendislik harikası haline gelecek su kemerlerinin ilkidir. İkinci Samnit Savaşı (MÖ 326-304) sırasında, büyüyen şehir nüfusunun su ihtiyacını karşılamak ve kuraklık gibi sorunları çözmek amacıyla yapılmıştır. Mühendislik açısından bakıldığında Roma’nın daha sonra inşa edeceği görkemli, kemerli yapılara kıyasla oldukça ilkel ve sadedir. Toplamda yaklaşık 16.6 kilometrelik (11.190 adım) bir uzunluğa sahip olan bu hattın neredeyse tamamı yer altından geçer. Bu tasarım tercihi, hem Romalıların henüz açık alanlarda seviyeleme ve büyük kemerler inşa etme becerilerinin tam gelişmemiş olmasından (Etrüsklerin yer altı kanallarından etkilenmişlerdir) hem de savaş döneminde düşmanların su hattına zarar vermesini engelleme amacından kaynaklanmaktadır. Tufa adı verilen yumuşak volkanik kayaların oyulmasıyla yapılan bu yer altı tüneli, işçilerin temizlik ve bakım yapabilmesi için bir insanın rahatça yürüyebileceği boyutlarda tasarlanmıştır.

Su kemeri, Praenestina Yolu yakınlarındaki bataklık bir arazide yer alan kaynaklardan topladığı suyu, Aventinus ve Caelius tepelerinin altından geçirerek Roma’nın merkezindeki Forum Boarium yakınlarına (Salinae bölgesi) ulaştırıyordu. Toplam uzunluğu boyunca sadece 10 metrelik bir eğimle (düşüşle) suyun akışını sağlamak, o dönem için olağanüstü bir hesaplama başarısıdır. Günlük su taşıma kapasitesi dönemsel ölçümlere göre 34.000-73.000 metreküp arasında değişen Aqua Appia, zamanla yıpranmış olsa da MÖ 33 yılında Marcus Vipsanius Agrippa'nın, MÖ 11-4 yılları arasında ise İmparator Augustus'un gerçekleştirdiği geniş çaplı restorasyonlar ve Augustus tarafından eklenen yeni kol (Appia Augusta veya Ramus Augustae) sayesinde şehre hayat vermeyi sürdürmüştür.

Kaynaklar

Roman History. Aqua Appia.

Wikipedia. Aqua Appia.

Miken Uygarlığı

Mykenai'daki Aslanlı Kapı

Bugün Eski Yunan medeniyeti dediğimizde aklımıza ilk olarak beyaz mermer tapınaklar, felsefe okulları ve demokrasinin doğduğu Atina gelir. Ancak bu parlak dönemden çok önce, milattan önce ikinci binyılda, Yunanistan anakarasında tamamen farklı, efsanevi ve savaşçı bir Tunç Çağı uygarlığı hüküm sürüyordu. Bu dünya, Homeros’un İlias (İlyada) destanında "altını bol" diye nitelendirdiği savaşçıların dünyasıydı.

İsimlerin Arkasındaki Tarih: Akhalar ve Mykenai

Tarihçiler bu uygarlığı ve onun insanlarını tanımlarken iki farklı isim kullanırlar: Akhalar ve Mikenler.

MÖ 2000 civarında, tarih sahnesine büyük bir göç dalgası çıktı. Hint-Avrupa kökenli Akhalar, tek bir büyük ordu halinde değil, kabileler halinde yavaş yavaş Yunanistan topraklarına sızdılar. Burada yaşayan sakin bir "çiftçi kültürüyle" yüzyıllar boyunca karıştılar, kaynaştılar ve MÖ 1600'lerden itibaren Geç Helladik dönemin hakim gücü haline geldiler.

Peki, neden onlara aynı zamanda "Miken" diyoruz? Akhalar, Peloponnesos (Mora) Yarımadası başta olmak üzere coğrafyaya dağılmış, birbirine rakip ya da müttefik bağımsız kent devletleri ağıydı. 19. yüzyılda tüccar ve maceraperest Heinrich Schliemann, bu kentlerin en görkemlisi ve güçlüsü olan Mykenai'yı kazdı. İşte modern tarihçiler, bu döneme ve bu ortak kültürü paylaşan halka, ilk kazılan ve en baskın olan bu merkezin adına ithafen kısaca Mikenler demeye başladılar.

Minos Etkisi ve Saray Ekonomisi

Miken kentleri güçlenirken, hemen güneylerindeki Girit adasında parıldayan, dönemin gelişmiş medeniyeti olan Minos (Girit) uygarlığı ile tanıştılar. Bu temas, Mikenlerin kaderini değiştirdi. Giritlilerden lüksü, sanatı, deniz ticaretini ve devlet yönetimini öğrendiler. Hatta kendi dillerini (erken Yunanca) yazabilmek için Girit yazı sistemini modifiye ederek Linear B adını verdiğimiz bir hece yazısı geliştirdiler.

Ancak Miken kentlerini Giritlilerden ayıran devasa bir fark vardı: Savaş tutkusu. Girit sarayları açık, duvarsız ve barışçıl bir havaya sahipken; Mykenai, Tiryns ve Pylos gibi Miken sarayları "Kyklop surları" adı verilen devasa kalelerin içine kurulmuştu. Bu kalelerin merkezinde, ortasında büyük bir ocak bulunan, kralın taht odası yani Megaron yer alıyordu.

Miken dünyasında her kent, Wanaks adı verilen mutlak bir kral ve onun etrafındaki savaş arabalı soylular (aristoi) tarafından yönetiliyordu. Saraydaki katipler, depolardaki zeytinyağı miktarından, kaç tane köle çalıştığına, orduya ait savaş arabalarının tekerleklerinin sağlamlık durumuna kadar her şeyi en ince ayrıntısına kadar kil tabletlere (Linear B) kaydediyordu.

Ege'de Güç Dengeleri ve Troia Savaşı

Miken kentleri kendi aralarında bölünmüş olsalar da dış dünyaya karşı ortak hareket edebilen muazzam bir askeri ve ticari güce sahiptiler. Zamanla o kadar güçlendiler ki kendilerine hocalık eden Girit’i istila edip adanın yönetimini ele geçirdiler. Miken seramikleri Güney İtalya'dan Mısır'a kadar tüm Akdeniz'i sardı.

Dönemin süper gücü olan Hitit İmparatorluğu'nun çivi yazılı yıllıklarında, Anadolu'nun güneybatı kıyılarında etkin bir güç olarak bahsedilen gizemli "Ahhiyava" krallığının, büyük olasılıkla batı kıyılarımıza yerleşen ve Hititlerin "Ahha" dediği bu Akhalı Miken konfederasyonu olduğu düşünülmektedir.

İşte bu dönemde, Akhaların zenginlik ve toprak arzusu onları Anadolu'nun stratejik bir noktasına, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki Troia (Truva) kentine yöneltti. Arkeolojik kazılar, Miken dünyasının zirvesinde olduğu MÖ 13. yüzyılda Troia'nın (Troia VIIa tabakası) büyük bir yıkım ve tahribat yaşadığını gösteriyor. Homeros'un İlias destanında Mykenai Kralı Agamemnon liderliğinde toplanan Akha ordularının Troia'ya saldırması, bu bağımsız Miken krallıklarının zengin Önasya ticaret yollarını ele geçirmek için giriştiği o gerçek ve büyük askeri operasyonların mitolojiyle harmanlanmış bir yansımasıydı.

Büyük Çöküş ve Karanlık Çağ

Ancak Troia zaferi gibi büyük askeri başarılar bile yaklaşan sonu durduramadı. MÖ 13. yüzyılın sonlarından itibaren Balkanlar üzerinden yeni kavimlerin baskısı hissedilmeye başlandı. Miken kralları tehlikeyi sezip kalelerinin surlarını ve tahkimatlarını genişletseler de büyük felaketi önleyemediler.

MÖ 1250'lerden itibaren tüm Doğu Akdeniz dünyasını sarsan ve "Ege Göçleri" olarak bilinen muazzam bir karmaşa dönemi başladı. Bu çöküş tek bir nedene bağlı değildi. Kuraklık, kıtlık ve iç isyanlar gibi faktörler, dışarıdan gelen ve Mısır kaynaklarının "Deniz Kavimleri" olarak adlandırdığı yağmacı toplulukların saldırılarıyla birleşti. Miken kentlerinin o hantal, her şeyi saray kaydına bağlayan aşırı merkeziyetçi ekonomik yapısı, uluslararası ticaret ağları kopunca bir iskambil kâğıdı gibi yıkıldı ve MÖ 1150’lere gelindiğinde o meşhur kaleler birer birer yakıldı.

En son darbeyi ise demir silahlara sahip Dorların göçü vurdu. Bronz silahlar kullanan ve savaş arabalarına güvenen Miken aristokrasisi, demir silahlı Dorlar karşısında tutunamadı. Sarayların yıkılmasıyla yazı (Linear B) tamamen unutuldu, ticaret durdu ve Yunanistan yaklaşık 400 yıl sürecek olan Karanlık Çağ’a gömüldü.

Yine de Akhaların soyu tükenmedi; Attika (Atina) gibi bölgelerde yerli halkla karışarak hayatta kaldılar, bir kısmı ise Ege adalarına ve Anadolu kıyılarına kaçarak gelecekteki Klasik Yunan dünyasının tohumlarını ektiler.

Kaynaklar

İplikçioğlu, B. (2007). Hellen ve Roma Tarihinin Anahatları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Pomeroy, S. B., Burstein, S. M., Donlan, W., Roberts, J. T., & Tandy, D. W. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi: Siyaset, Toplum ve Kültür (O. Yarlıgaş, Çev.). Alfa Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Yıldızlı Gece

Yıldızlı Gece, Van Gogh, 1889.

Bugün modern sanatın mihenk taşı ve Batı resminin en ikonik başyapıtlarından biri kabul edilen "Yıldızlı Gece", çelişkili bir şekilde Vincent van Gogh’un kendisi ve kardeşi Theo tarafından bir "başarısızlık" olarak görülmüştür. Ruhsal bir kırılmanın ardından Saint-Rémy’deki akıl hastanesine kendi isteğiyle yatan ressam, bu eseri dışarıda doğaya bakarak değil, zemin kattaki stüdyosunda hayal gücü ve taslakları birleştirerek gündüz vakti boyamıştır. Doğrudan gözlem yerine hayalden resim yapmayı (soyutlamayı) tehlikeli bir sapma olarak gören Van Gogh, yıldızları hak ettiklerinden çok daha büyük çizdiğini düşünmüş; hatta kardeşi Theo da bu tarz arayışının resimdeki "duyguların gerçekliğini" öldürdüğünü söyleyerek onu eleştirmiştir. Vincent, posta masrafından tasarruf etmek için kardeşi Theo'ya göndermediği ve "bana hiçbir şey ifade etmiyor" dediği değersiz çalışmalar listesine bu ikonik gece çalışmasını da dahil etmiştir.

Buna rağmen tablo, derin bir kişisel hafıza ile bilimsel gözlemlerin büyüleyici bir sentezidir. Araştırmacılar, resimde selvi ağacının hemen sağında parlayan en parlak nesnenin, 1889 baharında Provence gökyüzünde ışıl ışıl beliren Venüs gezegeni (sabah yıldızı) olduğunu doğrulamıştır; gökyüzündeki o meşhur girdaplar ise dönemin popüler astronomi yayınlarındaki spiral galaksi çizimlerini andırır. Ancak bu gerçekçi gökyüzü elementlerinin yanına Van Gogh, hastane penceresinden aslında görünmeyen iki hayali parça eklemiştir: Çocukluğunun geçtiği Hollanda mimarisine öykünen bir kasaba kilisesi ve ön planda ölümü çağrıştıran ama ressamın daha çok estetik formu için abartılı boyutlarda çizdiği Akdeniz selvileri. Ultramarin, kobalt mavisi ve nadir bulunan Hint sarısı pigmentleriyle bezenen bu eser, New York Modern Sanat Müzesi (MoMA) tarafından 1941 yılında iki Cézanne ve bir Toulouse-Lautrec tablosu takas edilerek koleksiyona katılmıştır. Günümüzde aynı müzenin başköşesinde yer alan ve bir sanatçının iç dünyasindeki fırtınaları evrenin sonsuz dinamizmiyle birleştiren bu yapıt, zamanla insanlığın ortak görsel hafızasına kazınmış zamansız bir kültürel simgeye dönüşmüştür.

Kaynaklar

Khan Academy. Van Gogh, Starry Night.

Wikipedia. The Starry Night.

Niobe

Niobe çocukları için yas tutuyor, Abraham Bloemaert, 1591.

Mitolojide kibir ve trajedinin en sarsıcı sembollerinden biri olan Niobe, Thebai Kraliçesi ve çok sayıda çocuğun annesidir. Niobe’nin hikayesi, çocuklarının güzelliği ve çokluğuyla övünerek, sadece iki çocuğu (Apollo ve Artemis) olan tanrıça Leto’yu küçümsemesiyle başlar. Kendisini bir tanrıçadan üstün gören kraliçenin bu kibri, Antik Yunan dünyasında affedilmez bir hadsizlik (hubris) olarak kabul edilir. Leto’nun çağrısıyla harekete geçen ikiz tanrılar Apollo ve Artemis, annelerinin intikamını almak için Niobe’nin tüm çocuklarını oklarıyla acımasızca öldürür.

Bir gün içinde tüm evlatlarını kaybeden Niobe, yaşadığı devasa acı karşısında tamamen hissizleşerek adeta donakalır. Mitolojiye göre tanrılar, acısı dinmeyen bu çaresiz anneyi Spylos (Spil) Dağı’nda (günümüzde Manisa) bir kayaya dönüştürürler. Niobe’nin öyküsü, insanın ne kadar güçlü, zengin ya da şanslı olursa olsun sınırlarını bilmesi gerektiğini hatırlatan evrensel bir ders taşır. Nitekim bugün Manisa’da bulunan "Ağlayan Kaya"nın göz çukurlarından sızan sular, onun binlerce yıldır dinmeyen anne gözyaşları olarak kabul edilir.

Circus Maximus

Circus Maximus, fotoğraf: Tom Corser, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Roma’daki Palatinus ve Aventinus tepeleri arasındaki vadide yer alan Circus Maximus, Roma İmparatorluğu’nun en eski, en büyük ve en görkemli kamu sahası ile savaş arabası yarış alanıdır. Efsaneye göre temelleri MÖ 7. ya da 6. yüzyılda ilk Roma kralları döneminde atılmış olsa da, asıl karakteristik formuna Iulius Caesar ve İmparator Augustus dönemlerinde kavuşmuştur. Başlangıçta yaklaşık 540 metre uzunluğundaki kum kaplı pisti, yarış arabalarının dizildiği 12 başlangıç kapısı (carceres) ve ortasında dikilitaşlarla süslenmiş merkezi bir bariyer (spina) çevreliyordu. Zamanla geçirdiği yangınlar ve imparatorların restorasyonlarıyla büyüyen devasa stadyum, MS 1. yüzyıldaki en ihtişamlı döneminde 150.000 ila 250.000 arasında değişen muazzam bir seyirci kapasitesine ulaşmıştır. Alt katları beton ve taştan, üst kısımları ise ahşaptan inşa edilen üç katlı tribünleri, heybetli kapıları ve dış cephesine bitişik olan, izleyicilerin ihtiyaçlarını karşılayan dükkanlarla sirk, Eski Roma sosyal hayatının kalbi konumundaydı.

Bu muhteşem saha, başta her eylül ayında tanrı Iuppiter (Jüpiter) onuruna düzenlenen Roma Oyunları (Ludi Romani) olmak üzere pek çok dini ve sosyal etkinliğe ev sahipliği yapmıştır. Renk kodlarıyla ayrılmış takımların yarıştığı ve kazanan arabacılar ile atların adeta birer kahramana dönüştüğü savaş arabası müsabakaları alanın temel fonksiyonuydu; ancak burada vahşi hayvan avları, halka açık infazlar, egzotik gladyatör dövüşleri ve askeri alaylar da tertiplenirdi. İmparator Nero ve Traianus gibi hükümdarların kendi özel localarından izlediği, senatörlerin ve atlı sınıfı (equites) üyelerinin kendilerine ayrılan özel alanlarda oturduğu sirkte, kahramanların heykelleri ile yerel tanrıça Murcia ve Ceres gibi figürlerin mabetleri yükselirdi. Tarih boyunca Roma kültürünün en önemli simgelerinden biri olan Circus Maximus'taki son resmi savaş arabası yarışı 549 yılında Ostrogot kralı Totila tarafından düzenlenmiştir.

Orta Çağ’da terk edilen ve bir dönem tahkimat olarak kullanılan bu saha, 19. yüzyılda sanayi tesislerine ev sahipliği yapsa da 1930’lardan itibaren temizlenerek orijinal formunu andıran büyük bir parka dönüştürülmüştür. 16. yüzyıldan başlayıp 20. yüzyılın sonlarına kadar uzanan kazı çalışmalarında, bir zamanlar pistin ortasını süsleyen Eski Mısır kökenli devasa dikilitaşlar kurtarılarak Roma’nın ünlü meydanlarına taşınmış; orijinal koltuklar ve başlangıç kapıları gibi önemli yapılar gün yüzüne çıkarılmıştır. Günümüzde antik kalıntılarının bir kısmı hala kazılmaya devam eden Circus Maximus, binlerce yıllık tarihi mirasını koruyarak Roma’da büyük müzik konserleri, mitingler ve kitlesel halk etkinlikleri için canlı bir kamu sahası olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Cartwright, M. (2025, Ocak 23). Circus Maximus. (B. Aksu, Çev.). World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-12032/circus-maximus/

Lupercalia

Lupercalia, Andrea Camassei, yak. 1635.

Lupercalia, her yıl 15 Şubat'ta Eski Roma'da düzenlenen, köklü ve önemli bir dini festivaldir. Adını Latince kurt anlamına gelen "lupus" kelimesinden alan festival, Roma'nın kurucuları Romulus ve Remus'u emziren efsanevi dişi kurt (lupa) ile bağdaştırılır ve ritüeller kurdun bebekleri beslediği Palatinus Tepesi'ndeki Lupercal mağarasında başlardı. "Luperci" adı verilen rahipler tarafından yönetilen tören, manevi bir temizlenme ve arınma amacını taşıyan Februa ile aile atalarının anıldığı Parentalia festivalleriyle aynı döneme denk gelirdi. Açılışta keçi ve köpek kurban edilir, kurbanın kanı genç rahiplerin alınlarına sürülür ve bu sırada arınmanın bir simgesi olarak rahiplerin gülmesi beklenirdi.

Kurban ritüellerinin ardından rahipler, kesilen keçilerin derilerinden kırbaçlar yaparak şehrin sokaklarında çıplak bir şekilde koşmaya başlarlardı. İlk başlarda bir temizlenme eylemi olan bu koşu, zamanla güçlü bir doğurganlık ritüeline dönüştü; zira bu kırbaçlarla darbe almanın kadınlarda hamileliği kolaylaştırdığına inanılırdı. Tarihin en ünlü Lupercalia'sı, Iulius Caesar'ın suikastından tam bir ay önce, MÖ 44 yılında gerçekleşti. Bu törende Caesar'ın müttefiki Marcus Antonius, sokaklardaki koşunun ardından kürsüde oturan Caesar'a bir krallık tacı sunmuş, Caesar ise halkın kral olmak istediğine dair endişelerini (Eski Roma'da krallık rejiminden nefret ediliyordu) yatıştırmak için bu tacı reddetmişti. Roma kültürünün en köklü geleneklerinden biri olan bu festival, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından sonra bile varlığını sürdürmüş, ancak 5. yüzyılın sonlarında Papa I. Gelasius tarafından tamamen yasaklanmıştır. Yaygın inanışın aksine Sevgililer Günü ile doğrudan bir bağı bulunmayan bu kutlama, antik dünyanın en çarpıcı geleneklerinden biri olarak tarihe geçmiştir.

Kaynaklar

Ancient Rome Live. Daily Life in Ancient Rome | Lupercalia.

Britannica. Lupercalia | Description, Meaning, Traditions, Date, & Facts.