Adem'in Yaratılışı

Adem'in Yaratılışı, Michelangelo, 1511-1512.

Michelangelo’nun 1511-1512 yılları arasında Vatikan’daki Sistine Şapeli’nin tavanına nakşettiği "Adem’in Yaratılışı", sanat tarihinin en ikonik eserlerinden biridir. Eser, Kitab-ı Mukaddes’e dayanan bir sahneyi, yani Tanrı’nın ilk insan olan Adem’e yaşam enerjisini ve ruhu üflediği o ilahi saniyeyi görselleştirir. Bu ünlü fresk, Papa II. Iulius'un isteğiyle boyanan Şapel'in tavanının merkezinde yer almaktadır. İtalyan ressam ve yazar Giorgio Vasari’nin "ölümlü bir insanın çiziminden ve fırçasından çıkmış gibi değil de o anda ilk ve yüce yaratıcı tarafından biçimlendirilmiş gibi görünür (Vasari 2013, s. 303)." diyerek övdüğü bu başyapıtta, insan anatomisi muazzam bir kusursuzlukla işlenmiştir. Kompozisyonun solunda, toprağı simgeleyen çorak bir tepede çıplak bir şekilde uzanan Adem dinlenen bir atlet olarak tasvir edilmiştir; sağ koluyla zeminden destek alırken, sol kolu rahat bir şekilde havadadır. Sağda ise insan formundaki sakallı Tanrı figürü, arkasındaki melekler ile birlikte büyük bir güç ve dinamizmle Adem'e doğru ilerlemektedir. Eserin odak noktası, yaratıcının ve Adem'in parmakları arasındaki temastır; yaşam nefesi bu ilahi dokunuş aracılığıyla iletilir. İki figürün parmakları arasında kalan o küçük boşluk ise yaratılış kıvılcımından hemen önceki o dramatik anı simgelemektedir.

Kaynaklar

Musei Vaticani (Vatikan Müzeleri). "The Creation of Adam"

Vasari, G. (2013). Sanatçıların Hayat Hikayeleri, (Çev. E. Gökteke), Sel Yayıncılık.

Perseus ve Andromeda

Perseus ve Andromeda, Peter Paul Rubens, yak. 1622.

Yunan mitolojisinin en etkileyici anlatılarından biri olan Perseus ve Andromeda’nın hikayesi, Aithiopia Kralı Kepheus'un hüküm sürdüğü topraklarda geçer. Hikaye kibirle başlayan bir cezalandırma sürecinin büyük bir aşk öyküsüne dönüşmesini konu alır. Kepheus'un eşi Kraliçe Kassiepeia’nın, güzelliğinin deniz perilerinden daha üstün olduğunu iddia etmesi, denizlerin tanrısı Poseidon’u kızdırır ve krallığı yerle bir etmesi için devasa bir deniz canavarı olan Ketos’u gönderir. Kralın danıştığı bir Ammon kahini ülkeyi kurtarmanın tek yolunun Kassiepeia'nın kızı Andromeda'yı kurban etmek olduğunu ileri sürer. Aithiopialılar bu fedakarlığı kabul etmesi için Kepheus'a baskı yapınca masum genç kız çaresizce deniz kıyısındaki bir kayalığa zincirlenir. Tam bu sırada, yılan saçlı Medusa’yı yenmiş olmanın gururuyla oradan geçmekte olan yarı tanrı kahraman Perseus, kayalardaki bu hüzünlü güzelliği fark eder. Andromeda’ya ilk bakışta aşık olan Perseus, Kral Kepheus ile kızını kurtarma karşılığında evlenme sözü alarak bir anlaşma yapar ve canavarın dalgalar arasından yükseldiği o kritik anda savaşa dahil olur.

Ketos Andromeda’ya yaklaştığı sırada Perseus gökyüzünden hızla süzülerek canavara saldırır ve onu öldürür. Bu zaferin ardından Perseus, zincirlerinden kurtulan Andromeda ile evlenir. Fakat Kepheus'un kardeşi ve eski nişanlısı Phineus kıskançlıkla bu evliliği engel olmak istese de beraberindekilerle Perseus tarafından Medusa'nın başıyla taşa çevrilir.  Tüm bu engelleri aşarak evlenen ve mutlu bir ömür süren çift, ölümlerinin ardından tanrılar tarafından gökyüzüne kabul edilir. Bugün yan yana duran Perseus, Andromeda, Kepheus ve Kassiepeia takımyıldızları bu efsaneyi binlerce yıldır gökyüzünde yaşatmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma, (S. Tamgüç, Çev.), Kabalcı Yayınevi.

Kershaw, S. P. (2019). Yunan Mitolojisi Rehber Kitabı, (Ş. Turan, Çev.), Salon Yayınları.

Via Appia

Via Appia, fotoğraf: LuisaV72, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Via Appia, Antik Roma'nın en meşhur ve en önemli yollarından biridir. MÖ 312 yılında yapımına başlanan bu güzergahın inşaatı, Censor Appius Claudius Caecus'un denetiminde gerçekleştiği için onun adıyla anılmıştır. İlk başta Roma'dan Capua şehrine kadar uzanan 211-212 kilometrelik kısa bir hat olarak tasarlanan bu yol, zamanla güneye doğru genişletilerek İtalya'nın çizme topuğundaki liman kenti Brundisium'a kadar ulaştırılmıştır. Yaklaşık 6 metre genişliğinde olan yol, ağır taş bloklar ve birbirine sıkıca oturtulan lav taşlarıyla kaplandığı için yüzyıllar boyunca bozulmadan kalacak olağanüstü bir dayanıklılığa sahip olmuştur. Via Appia sadece askeri sevkiyatlar için değil, aynı zamanda Yunanistan ve Doğu Akdeniz'e açılan deniz ticaret yollarına bağlanması açısından da önemli bir rol oynamıştır.

Zamanla daha kısa alternatif yolların yapılması yolun uzak bölümlerinin ihmal edilmesine yol açsa da Roma ile Beneventum arasındaki ana hat önemini ve görkemini her zaman korumuştur. Bugün bile bu güzergah üzerinde yürüyen insanlar, yol kenarlarına inşa edilmiş tarihi anıt mezarları, miltaşlarını, kaya kesiklerini ve antik köprüleri görebilmektedir. Roma mühendisliğinin bu eşsiz mirası, hem mühendislik dehasıyla hem de üzerinde barındırdığı tarihi kalıntılarla geçmişin izlerini günümüze taşımaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Appian Way | Roman Empire, Rome-Capua, Aqueducts | Britannica

Bunson, M. (2002). Encylopedia of Roman Empire, Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary, Oxford University Press.

Samnit Savaşları

MÖ 4. yüzyıldan kalma Nola'daki bir mezar freskinde tasvir edilen Samnit askerleri, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Roma-Samnit Savaşları, Roma Cumhuriyeti’nin Orta İtalya'nın hakimi olma yolunda verdiği zorlu ve uzun bir mücadeledir. MÖ 343 ile MÖ 290 yılları arasında, yaklaşık 50 yıllık bir dönemi kapsayan ve üç önemli savaştan oluşan bu süreç, Roma’nın Orta İtalya'yı tamamen kontrol altına almasını sağlamıştır.

Samnitler, İtalya'nın ortasındaki Apenin Dağları'nda yaşayan, savaşçı, özgürlüklerine düşkün ve kabileler konfederasyonu şeklinde örgütlenmiş bir halktı. Ovalarda yaşayan Romalıların aksine, dağlık arazi şartlarına son derece hakimdiler.

İşte Roma'nın kaderini tayin eden üç Samnit Savaşı:

---

1. Birinci Samnit Savaşı (MÖ 343 - 341)

Savaşın patlak vermesinin ana nedeni, zengin ve verimli bir ova bölgesi olan Campania bölgesinin kontrolüydü.

• Neden Başladı? Dağlık bölgede yaşayan Samnitler, Campania bölgesindeki zengin Capua şehrine saldırdı. Çaresiz kalan Capualılar Roma’dan yardım istedi. Ancak Roma’nın Samnitlerle halihazırda bir dostluk antlaşması vardı. Bu ikilemi aşmak isteyen Capua, "deditio" usulüyle kendisini ve topraklarını kayıtsız şartsız Roma'ya teslim etti. Böylece şehir artık Roma toprağı sayıldı. Bu hukuki kurnazlığı fırsat bilen ve Campania gibi zengin bir bölgeyi kaçırmak istemeyen Roma, kendi toprağını koruma gerekçesiyle Samnitlere savaş ilan etti.

• Sonuç: Kısa süren bu savaşta Roma taktiksel başarılar elde etti fakat orduda çıkan isyanlar ve komşularıyla başlayan gerilimler (Latin Savaşı) nedeniyle savaşı hızlıca bitirmek zorunda kaldı.

---

2. İkinci Samnit Savaşı (MÖ 326 - 304)

Bu savaş, taraflar arasındaki en uzun, en yıpratıcı ve Roma için en öğretici olan mücadeledir. Roma'nın Neapolis (Napoli) üzerindeki nüfuzunu artırması savaşı tetiklemiştir.

Caudium Geçidi Felaketi (MÖ 321)

Savaşın kırılma noktası, Roma askeri tarihinin en büyük utançlarından biri olan Caudium Geçidi savaşıdır. Samnitler Romalıları bu geçidin yer aldığı dağlık bir vadide tuzağa düşürdüler. Kuşatılan ve çaresiz kalan Roma ordusu savaşmadan teslim olmak zorunda kaldı. Samnitler, Romalı askerleri öldürmek yerine onları tek bir elbiseyle boyunduruk altından geçirdikleri aşağılayıcı bir ritüelin ardından serbest bıraktılar.

Roma'nın Askeri Devrimi

Bu ağır yenilgi Roma'yı yıkmadı, aksine ders çıkarmasını sağladı. Romalılar, Yunan tarzı phalanks (falanks) sisteminin dağlık arazide etkisiz olduğunu gördüler. Bu sebeple askeri sistemlerini değiştirdiler:

• Maniple Sistemi: Ordu, arazide çok daha hızlı hareket edebilen, birbirinden bağımsız hareket kabiliyetine sahip daha küçük birimlere (maniple) bölündü.

• Ekipman Değişimi: Vücudu örten büyük kalkanlar (scutum) ve fırlatma mızrakları (pilum) kullanılmaya başlandı.

Sonuç: Yeni taktikleri ve başarılı lojistik hamleleri (ünlü askeri yol Via Appia'nın yapımı bu döneme denk gelir) sayesinde Roma durumu tersine çevirdi ve MÖ 304'te Samnitleri barışa zorladı.

---

3. Üçüncü Samnit Savaşı (MÖ 298 - 290)

Samnitler, Roma'nın bölgede güçlenmesini önlemek için son bir hamle yaptılar ve Roma karşıtı devasa bir koalisyon kurdular. Bu koalisyonda kendilerinin yanı sıra Etrüskler, Umbrialılar ve Galyalılar da yer alıyordu.

• Sentinum Savaşı (MÖ 295): İtalya'nın kaderini belirleyen bu savaşta Roma, birleşik düşman ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Roma konsülü Publius Decius Mus, ordusunu cesaretlendirmek için canını feda ederek atıyla düşman hatlarına daldı ve savaşın kazanılmasında önemli bir rol oynadı.

• Sonuç: MÖ 290 yılında Samnitler tamamen teslim oldular. Topraklarını kaybettiler ve Roma'nın "müttefiki" (aslında tebaası) olmayı kabul etmek zorunda kaldılar.

---

Savaşların Tarihi Önemi

• Orta İtalya'nın Hakimiyeti: Bu savaşların ardından Roma, Orta İtalya’nın mutlak hakimi haline geldi. Samnitlerin egemenlik altına alınmasıyla İtalya'nın güneyinde Magna Graecia'daki Yunan kolonileriyle komşu olundu. Güney İtalya'nın fethedilmesi ise Pyrrhos Savaşları'nın (MÖ 280-275) neticesinde gerçekleşti.

• Askeri ve Stratejik Gelişim: Roma ordusu, kendisini Akdeniz'in en etkili savaş makinesine dönüştürecek olan esnek lejyon yapısını bu savaşlarda kazandı. Üstelik Roma, fethettiği bu zorlu coğrafyada kalıcı olmak için kritik noktalara askeri koloniler kurdu ve bölgeyi ünlü Via Appia gibi stratejik yollarla merkeze bağlayarak gelecekteki fetihlerinin lojistik altyapısını hazırladı.

Kısacası Samnit Savaşları'nın zaferle neticelendirilmesi, Roma Cumhuriyeti'nin İtalya'nın mutlak hakimi olmasının yolunu açmış oldu.

---

Okuma Önerileri

Appianos. (2022). Roma tarihi: Krallar, İtalya, Samnitler, Keltler, Sicilya ve Adalar, (O. Demir, Çev.), Pinhan Yayıncılık.

Boatwright, M. T. - D. J. Gargola, R. J.A. Talbert, N. Lenski. (2022). Romalıların Kısa Tarihi, (İ. Kısacık, Çev.), İstanbul: Say Yayınları.

Faulkner, N. (2015). Roma Kartalların İmparatorluğu, (Ç. Sümer, Çev.), İstanbul: Yordam Kitap.

Lomas, K. (2022). Demir Çağı'ndan Kartaca Savaşları'na (M.Ö. 1000 - M.Ö. 264) Roma'nın yükselişi, (U. C. Ardal, Çev.), Kronik Kitap.

Titus Livius - Ab Urbe Condita (Roma Tarihi) - (6.-10. Kitaplar).

Mona Lisa

 

Mona Lisa, Leonardo Da Vinci, Louvre Müzesi.

Rönesans döneminin dahi sanatçısı Leonardo da Vinci’nin ünlü eseri Mona Lisa, yüzlerce yıldır gizemini ve büyüleyiciliğini koruyan, sanat tarihinin kuşkusuz en ikonik eserlerinden biridir. Leonardo 1503 yılında başladığı ve üzerinde 4 yıl çalıştığı bu portrenin Floransalı Francesco del Giocondo'nun karısı Lisa Gherardini'ye ait olduğu bilinmektedir. Ancak Giorgio Vasari'nin belirttiğine göre, sanatçı eserini tam olarak bitirmeden bırakmıştır. Buna rağmen yanından hiç ayırmadığı tabloyu benzersiz kılan en önemli özelliklerden biri, renk ve tonlar arasında yumuşak geçişler sağlayan bir gölgeleme yöntemi olan sfumato tekniğidir. Bu teknik, tablonun arkasındaki puslu doğa manzarasına gizemli bir derinlik katarken, kadının yüzüne de adeta canlı bir ifade kazandırır. Tabloya hangi açıdan bakılırsa bakılsın izleyiciyi takip ediyormuş hissi veren o meşhur belirsiz tebessüm ise eseri etkileyici hale getiren bir başka güzel detaydır.

Bu eşsiz tablonun İtalya'dan Fransa’ya uzanma hikayesi, Da Vinci’nin ömrünün son yıllarında Fransa Kralı I. François’nın davetiyle bu ülkeye taşınması (1516) ve eseri yanında götürmesiyle başlar. Sanatçının ölümünün ardından satın alınıp kraliyet koleksiyonuna dahil edilen ve Fransız Devrimi’yle birlikte halka açılarak Louvre Müzesi'ndeki yerini alan Mona Lisa, günümüzde sergilendiği salonda her yıl milyonlarca kişi tarafından büyük bir ilgiyle ziyaret edilmektedir.

Kaynaklar

Tempo. (2010). Bilmeniz gereken 50 tablo, (F. Acaroğlu & O. Erden, Danış.), Doğan Burda Dergi Yayıncılık.

Vasari, G. (2013). Sanatçıların Hayat Hikayeleri, (E. Gökteke, Çev.), Sel Yayıncılık.

Mona Lisa - Vikipedi

Herakles'in Yılanlarla Mücadesi

Bebek Herakles'in yılanla mücadelesini betimleyen Roma dönemi mermer heykeli (MS 2. yüzyıl), Roma Capitolini Müzesi, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Herakles, Zeus ile Alkmene'nin oğludur. Annesi Alkmene, Perseus soyundan olup Mykenai (Miken) kralı Elektryon'un kızıdır. Tanrıların lideri Zeus, Alkmene'nin eşi Amphitryon'un yokluğundan faydalanıp onun kılığına girerek Alkmene ile birlikte olmuş ve bu ilişkiden gücüyle efsanelere konu olan Herakles doğmuştur. Kocasının sadakatsizliğine öfkelenen tanrıça Hera, büyük kıskançlık duyduğu Alkmene'den doğan Herakles'i henüz kundakta bir bebekken öldürmeye çalışmıştır.

Herakles, kardeşi İphikles ile birlikte uyuduğu sırada tanrıça korkunç planını uygulamış ve iki tane devasa yılanı bebeklerin uyuduğu odaya göndermiştir. Yılanların sesine uyanan İphikles korkuyla ağlamaya başlamış fakat onun aksine Herakles elleriyle kavradığı yılanları boğarak öldürmüştür. Sesleri duyan Amphitryon kılıcını kaptığı gibi odaya geldiyse de Herakles kendisine yapacak bir iş bırakmamıştı. Bu olay neticesinde Herakles'in bir tanrının çocuğu olduğu anlaşılmış oldu. Böylece Herakles, sahip olduğu olağanüstü kuvveti ilk kez sergilemiş oldu. Fakat Hera'nın öfkesi Herakles'ın hayatı boyunca peşini bırakmadı ve bebekliğindeki bu güç gösterisi aslında ilerideki daha çetin sınavların bir habercisiydi.

Kaynaklar

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma, (S. Tamgüç, Çev.), Kabalcı Yayınevi.

Estin, C. ve H. Laporte. (2002). Yunan ve Roma Mitolojisi, (M. Eran, Çev.), Tübitak Popüler Bilim Kitapları.

Apoxyomenos

Apoxyomenos heykelinin MS 1. yüzyıla ait Roma dönemi mermer kopyası, fotoğraf: Gary Todd, Vatikan Müzeleri, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

MÖ 330 yılında heykeltıraş Lysippos tarafından yontulan Apoxyomenos, Eski Yunan sanatının Geç Klasik dönemden Helenistik döneme geçişini müjdeleyen en devrimsel eserlerden biri olarak kabul edilir. Eski Yunanca’da kelime anlamı "kazıyıcı" olan bu heykel, alışılagelmiş görkemli zafer sahnelerinin aksine, bir spor müsabakasından yeni çıkmış ve vücuduna sürdüğü yağ ile karışmış kum tabakasını strigilis adı verilen metal bir aletle temizleyen bir atleti tasvir eder. 

Lysippos bu eserinde, kendisinden önceki klasik geleneklerin dışına çıkarak heykel sanatına yeni bir soluk getirmiştir. Özellikle figürün başını vücuduna oranla daha küçük tutup bedenini daha ince ve uzun tasarlayarak estetik bir zariflik yakalamıştır. Bu değişiklik sayesinde figürü hantal bir yapıdan kurtarıp ona daha dinamik bir hava katmıştır. Heykelin en dikkat çekici yeniliği ise, figürün kollarından birini ileriye doğru uzatarak klasik dönemdeki cepheden görünüm zorunluluğunu kırmasıdır. Bu mekansal derinlik, izleyicide heykelin etrafında gezinme ve onu farklı açılardan görme isteği uyandırarak sanatta üç boyutlu algıyı güçlendirmiştir. Eserde, klasik heykel geleneğinin vazgeçilmezi olan ve ağırlığın tek bacağa verilerek figüre doğal bir rahatlık katan kontrapost duruşu korunmuştur. Bu sayede heykele her an hareket edecekmiş gibi duran canlı bir form kazandırılmıştır.

Kaynaklara göre orijinal heykel, İmparator Tiberius döneminde (MS 14-37) Roma'ya getirilerek Agrippa Hamamı'nın önüne yerleştirilmiştir. Bronzdan yapılmış bu orijinal eser günümüze ulaşmamış olsa da, MS 1. yüzyıla tarihlenen mermer kopyası bugün Vatikan Müzeleri’nde sergilenmektedir. 1849 yılında Roma'daki Trastevere semtinde keşfedilen bu Roma kopyası; uzun, ince ve zarif yapısının yanı sıra vücuduna oranla küçük tasarlanan başıyla Lysippos’un estetik anlayışını kusursuzca yansıtır. Özellikle saçlar ve gözlerdeki detaylar, sanatçının gözlem gücünü kanıtlayan büyük bir özenle işlenmiştir.

Kaynaklar

Apoxyomenos, Vatican Museums.

Britannica, Lysippus: Ancient Greek Sculptor & Artist.

Smarthistory, Lysippos, Apoxyomenos (Scraper).