Consul

Eski Roma consul'lerini tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Roma Cumhuriyeti’nin kurulduğu MÖ 510 yılından itibaren krallık makamının yerini alan consul’lük, devletin en yüksek sivil ve askeri idari yetkisini (imperium) temsil eden bir magistratlıktı. Comitia Centuriata tarafından bir yıllık süre için seçilen ve eşit yetkilere sahip iki consul (konsül), hem Senatus’a başkanlık eder hem de Roma ordularının komutanlığını yürütürdü. Gücün tek bir elde toplanmasını önlemek amacıyla geliştirilen meslektaşlık (collegialitas) ilkesi uyarınca, consul’ler yönetimi aylık dönüşümlerle üstlenir ve birbirlerinin kararlarını veto (intercessio) edebilirdi. Giydikleri erguvan kenarlı toga praetexta, oturdukları fildişi sella curulis iskemlesi ve önlerinde yürüyerek güç ile yargı yetkisini simgeleyen fasces (balta demeti) taşıyan 12 lictor, onların toplum içindeki saygınlığını ve mutlak otoritesini simgelerdi. Zamanla praetor ve censor gibi yeni makamların açılmasıyla kent içi yargı ile nüfus sayımı yetkileri devredilmiş olsa da consul'ler, görev süreleri sonunda halka hesap vermekle yükümlü biçimde cumhuriyetin en itibarlı liderleri olmayı sürdürdü.

Gerek MÖ 1. yüzyıldaki iç savaşlar gerekse Augustus ile başlayan İmparatorluk dönemi, consul’lük makamının siyasi ağırlığında köklü değişiklere yol açtı. Augustus’un cumhuriyetçi görünümü koruma politikası kapsamında consul’lük varlığını sürdürse de gerçek idari ve askeri güç imparatorların eline geçti; aday belirleme yetkisi imparatora devredilerek seçimler sembolik hale geldi. Yıla adını veren asıl üyelerin (consules ordinarii) yanında, yılın geri kalanında görev yapan yedek consul’lerin (consules suffecti) sayıca artması, makamın fiili nüfuzunu zayıflatırken prestij yönünü ön plana çıkardı. İmparatorlar, yakınlarını, hatta küçük yaştaki aile üyelerini bu makama atayarak consul’lüğü bir onur unvanına dönüştürdü. Siyasi işlevini yitirmesine rağmen görkemli oyunlara (ludi) ve festivallere başkanlık etme yetkisini koruyan bu tarihi makam, Roma dünyasındaki yüksek prestijini İmparatorluğun son dönemlerine ve Doğu-Batı olarak ayrılışına kadar muhafaza etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Ianus

Ianus büstü, fotoğraf: Fubar Obfusco, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Romalıların en eski ve en köklü tanrılarından biri olan Ianus (Janus), Yunan mitolojisinde doğrudan bir karşılığı bulunmayan, tamamen Roma’ya özgü nadir tanrılardandır. Başlangıçta ev kapılarının (ianua), geçitlerin ve eşiklerin ruhu (numen) olarak kabul edilen Ianus, zamanla gelişerek başlangıçların, sonların, mevsimsel ve takvimsel geçişlerin muhafızı haline gelmiştir. Biri geçmişe diğeri geleceğe, iki zıt yöne bakan iki yüzlü tasviriyle (Ianus bifrons) bilinen bu tanrı, her giriş ve çıkışın sorumlusu sayıldığı için dualarda ismi Iuppiter’den (Jüpiter) bile önce anılırdı. Yılın ilk ayı olan Ocak (Ianuarius / January) adını ondan aldığı gibi, her ayın ve her günün ilk anları da ona adanmıştır. Mitolojik anlatılara göre Teselya’dan sürgün edildikten sonra Roma’ya gelen ve Tiber Nehri kıyısında Ianiculum şehrini kuran Ianus; tarımı, parayı ve şehir yaşamını öğreterek bölge halkını uygarlaştırmış, hüküm sürdüğü döneme Altın Çağ huzuru kazandırmıştır.

Ianus, Roma’nın toplumsal, askeri ve ritüel hayatında da hayati bir koruyucu role sahipti. Sabin saldırısı sırasında surlara tırmanan düşmanların üzerine sıcak su kaynağı fışkırtarak şehri kurtardığına inanılan tanrı adına, Roma Forumu’nda bronz kapılı ünlü Ianus Geminus Tapınağı inşa edilmiştir. Savaş zamanlarında tanrının Romalılara yardıma koşabilmesi için bu tapınağın kapıları açık bırakılır, ordunun savaşa giderken kapılardan doğru ritüellerle geçmesine büyük önem verilirdi. Sadece barış dönemlerinde kapatılan bu kapılar, Romalıların neredeyse aralıksız savaş halinde olması nedeniyle tarih boyunca çok nadir kapatılabilmiştir. Nitekim Iulius Caesar döneminde Senatus, barışı simgelemek adına bu kapıları özel bir seremoniyle kapatmıştır. Ev halkının koruyucusu olan ruhlardan devlet düzeyindeki bir muhafıza dönüşen Ianus, Roma dininin Yunan etkileri altında insanileşmesinden etkilenmeyerek özgün yapısını, simgelediği derin bilgeliği ve gücünü sonuna kadar korumuştur.

Kaynaklar

Britannica. Janus.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

World History Encyclopedia. Janus.

Yaşlı Gitarist

Yaşlı Gitarist, Pablo Picasso, 1903-1904.

Pablo Picasso’nun 1903 yılında hayata geçirdiği Mavi Dönem’in (sanatçının derin hüzün ve soğuk tonları işlediği evre) en ikonik eseri olan Yaşlı Gitarist, sanatçının hem kişisel yoksullukla mücadelesini hem de yakın dostu Casagemas’ın intiharının ardından yaşadığı derin duygusal çalkantıları yansıtır. Barcelona ve Madrid hatlarında yokluk içinde şekillenen bu tablo; soğuk, monokromatik (tek bir rengin ve tonlarının kullanıldığı) mavi paleti ve basık formlarıyla toplumun dışına itilmiş, çaresiz ve yoksul insanların dramını gözler önüne serer. Eserdeki kör müzisyenin abartılı biçimde uzatılmış uzuvları ve dar, köşeli oturuş biçimi, 16. yüzyılın büyük İspanyol ustası El Greco’nun üslubunu çağrıştırır. Fiziksel ve sembolik olarak figürü sarmalayan kahverengi gitar ise tablodaki tek renk kırılması olup, müzisyenin dış dünyadaki körlüğüne tezat şekilde Sembolist edebiyattaki "içsel görüş yeteneğine" gönderme yapar.

Sanatın gerçekliği dönüştürme gücünü ve yas sürecinin iyileştirici rolünü simgeleyen bu yapıt, Wallace Stevens’ın "Mavi Gitarı Olan Adam" şiirinde de ifadesini bulan bir sanat felsefesine dayanır. Tablonun bir diğer büyüleyici yönü ise altında yatan gizemli katmanlardır. Chicago Sanat Enstitüsü ve Cleveland Sanat Müzesi’nin X-ışını incelemeleri ve teknik araştırmaları, Picasso’nun bu tuvali daha önce kullandığını göstermiştir. Ana resmin altında, sola bakan ve muhtemelen oturur vaziyette endişeli görünen bir kadına ait baş, uzanmış bir kol ve bacak izlerinden oluşan iki farklı eski kompozisyon tespit edilmiştir. Günümüzde Chicago Sanat Enstitüsü'nde (Art Institute of Chicago) sergilenen eser, ressamın dönemsel ruh halini aktarmanın yanı sıra yaratım sürecindeki katmanlı dönüşümü de ortaya koyar.

Kaynaklar

PabloPicasso.org. The Old Guitarist.

The Art Institute of Chicago. The Old Guitarist.

Dinlenen Boksör

Dinlenen Boksör Heykeli, fotoğraf: Livioandronico2013, 2015, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

1885 yılında Roma’da, Quirinal Tepesi’nin güney yamacında keşfedilen ve MÖ 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Dinlenen Boksör (veya Terme Boksörü), antik dünyadan günümüze erimeden ulaşabilmiş en nadir ve etkileyici bronz heykellerden biridir. Günümüzde Roma'daki Museo Nazionale Romano koleksiyonunda yer alan ve Palazzo Massimo alle Terme'de sergilenen bu eser, uzun süre üzerindeki bazı harfler nedeniyle "Belvedere Torso"nun yaratıcısı Apollonius'a ait olduğu düşünülse de üzerinde herhangi bir imza bulunmamaktadır. Dolaylı kayıp balmumu tekniğiyle sekiz ayrı parça halinde dökülüp birleştirilen eser, Klasik Yunan Dönemi’nin idealize edilmiş kusursuz genç beden anlayışından uzaklaşarak Helenistik dönemin gerçekçi, duygusal ve psikolojik derinlik taşıyan üslubunu yansıtır. Kayalık bir zemin üzerinde resmedilen geniş omuzlu ve kaslı yumruk dövüşçüsü, sert bir mücadelenin hemen ardından yorgunlukla otururken betimlenmiştir. Ancak başını ani bir refleksle yana çevirişi—seyircilerin alkışına ya da yeni bir rakibin girişine verilen bir tepki gibi—ve vücudundaki kas gerilimi, sporcunun bitkinliğine rağmen her an yeniden doğrulup dövüşe girmeye hazır, dirençli yapısını gözler önüne serer.

Eserin sanatsal değerini zirveye taşıyan en önemli unsur, üzerindeki sarsıcı ayrıntılar ve incelikli metal işçiliğidir. Eski Yunan boksunda ana hedef baş bölgesi olduğundan, sporcunun yüzündeki darbeler anatomik bir hassasiyetle işlenmiştir: Kırık burnu, şişmiş sağ gözü, darbelerden deforme olmuş "karnabahar" kulakları ve muhtemelen dökülen dişleri nedeniyle içeri çekilmiş yara izli dudakları dikkat çeker. Yüzdeki kesiklerden, göğüsten ve kollardan sızan kan damlaları ile sağ göz altındaki morluklar; farklı bakır alaşımları ve kakma teknikleri kullanılarak belirgin, koyu renklerle betimlenmiştir. Ellerdeki himantes adı verilen deri boks eldivenleri dışında tamamen çıplak olan bu figürün ayak ve el kısımlarındaki belirgin aşınmalar, antik dönemde ona iyileştirici veya tılsımlı güçler atfedilerek sıkça dokunulduğunu gösterir. Muhtemelen halk arasındaki bu hürmet ve koruma arzusu sayesinde heykel, geç antik çağdaki barbar istilaları ve yıkımlar sırasında zarar görmemesi için kasıtlı olarak toprağa gömülmüş ve günümüze kadar bütünlüğünü koruyarak ulaşmıştır. 

Kaynaklar

Smarthistory. Boxer at Rest.

The Metropolitan Museum of Art. The Boxer.

Wikipedia. Boxer at Rest.

Periandros

Periandros, fotoğraf: Jastrow, Kamu Malı (Public Domain).

Korinthos’un ikinci tiranı ve Eski Yunan'ın en tartışmalı siyasi figürlerinden biri olan Periandros (MÖ 625 – 585), babası Kypselos’tan devraldığı yönetimi hem büyük bir ekonomik güç hem de otokratik bir baskı rejimiyle sürdürmüştür. Mısır ile kurduğu yakın ticari ilişkileri, ailesinden birine Mısır kökenli "Psammetikhos" adını verecek kadar ileri taşıyan Periandros, Ege ve Kuzeybatı Yunanistan’da nüfuzunu genişletmiştir. Bu doğrultuda Apollonia, Epidamnos ve Khalkidike bölgesindeki tek Korinthos sömürgesi olan Potidaia’yı kurmuş; deniz ticaretini güvenli kılmak adına korsanlıkla mücadele edip güçlü bir savaş donanması inşa etmiştir. Saron Körfezi ile Korinthos Körfezi arasındaki dar kıstakta gemilerin karadan taşınmasını sağlayan raylı taş yol "Diolkos"u inşa ettirerek ve kentin liman altyapısını güçlendirerek Korinthos’u Akdeniz’in en müreffeh ticaret merkezine dönüştürmüştür.

Ekonomik ve ticari atılımların yanı sıra kentsel ve kültürel alanda da Korinthos onun döneminde altın çağını yaşamıştır. İmal edilen ünlü renkli Korinthos seramikleri tüm Akdeniz pazarına hakim olurken, heybetli Apollon Tapınağı gibi anıtsal mimari projeler Dor düzeninin gelişimini tetiklemiştir. Felsefe, sanat ve edebiyata büyük ilgi duyan Periandros, mitoslara konu olan ünlü şair Arion gibi isimleri sarayında ağırlamıştır. Toplumsal tabanda zenginliğin belirli ellerde toplanmasını engellemek adına toprak mülkiyetine sınırlamalar getirmiş, köylü ile fakir halk lehine düzenlemeler yapmış ve idari harçlar yoluyla şehir bütçesini sürekli canlı tutmuştur.

Ancak bu parlak kültürel ve ekonomik tablo, Periandros’un kişisel hayatındaki ve yönetim anlayışındaki aşırı gaddarlıkla gölgelenmiştir. Gücünü korumak için muhafız birlikleri kuran ve Miletoslu Thrasybulos’un "en yüksek başakları biçme" tavsiyesini uygulayarak potansiyel rakiplerini tek tek yok eden Periandros, halk gözünde merhametsiz bir figüre dönüşmüştür. Öfke krizinde hamile karısı Melissa’yı öldürmesi, ardından kadınların giysilerini onun ruhu için yaktırması ve oğlunun öldürülmesine karşılık Korkyra’dan (Korfu) 300 soylu çocuğu kısırlaştırılmak üzere Lidya’ya göndermesi gibi olaylar onun acımasız imajını pekiştirmiştir. Yaşlandığında arkasında yıpranmış bir rejim bırakarak ölen Periandros’un ardından, ardılı Psammetikhos ancak birkaç yıl iktidarda kalabilmiş ve Korinthos’taki tiranlık dönemi yerini temsilcilerden oluşan ılımlı bir oligarşiye bırakmıştır.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.

Kentauromakhia

Lapithler ve Kentaurların Savaşı, Sebastiano Ricci, 1705.

Yunan mitolojisinin en ikonik çatışmalarından biri olan Kentauromakhia, Lapith Kralı Peirithoos’un düğününde patlak veren kanlı bir savaşın öyküsüdür. Peirithoos akrabası olan Kentaurları kendi düğün ziyafetine davet etmiş ve bu şekilde Lapithler ve Kentaurlar aynı sofrada bir araya gelmişti. Ancak Kentaurlar şarap içmeye alışık değildiler ve nitekim alkolün etkisiyle kontrolünü yitiren Kentaur Eurytion, ev sahibinin konağında taşkınlık çıkarıp geline sarkıntılık etmeye başladı. Bu saygısızlık karşısında öfkeye kapılan Lapith yiğitleri, Eurytion’u derhal yakalayarak dışarı sürüklediler; ceza ve ibret olarak kulaklarını ve burnunu kesip onu kovdular. Kardeşlerine yapılan hareketin öcünü almak isteyen Kentaurların saldırısıyla başlayan kaos, düğün şölenini tam anlamıyla bir can pazarına dönüştürdü. 

Savaşın kaderini, düğünde davetli olarak bulunan efsanevi kahraman Theseus’un Lapithlere destek olması tayin etti. Kayıplara rağmen Theseus ve Lapithlerin üstün gayreti sayesinde Kentaurlar mağlup edildiler. Bu hikaye, Eski Yunan kültüründe ve sanatında yalnızca mitolojik bir anlatı değil; aynı zamanda medeniyetin ve toplumsal kuralların, barbarlık ve kaosa karşı kazandığı zaferin simgesel bir dışavurumudur.

Kaynaklar

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi (1. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1906, Pera Müzesi, İstanbul.

Türk resim sanatının öncü ismi Osman Hamdi Bey’in imzasını taşıyan Kaplumbağa Terbiyecisi, Osmanlı aydınlanma sürecinin, Doğulu kimlik ile Batılı akademik anlayışın kesişiminde yer alan en ikonik yapıtlarından biridir. Sanat eğitiminden arkeolojiye, müzecilikten mühendislik ve eğitim kurumlarının kuruluşuna kadar birçok alanda yenilikçi adımlar atan sanatçı, bu eserinde Bursa Yeşil Cami’nin döküntü çinili odasında geleneksel kıyafetler içinde bir derviş kılığında kendisini modellik ederken betimler. Arkasında tuttuğu ney ve sırtındaki vurmalı çalgıyla kaplumbağaları terbiye etmeye çalışan bu figür, sanatsal üslubunun yanı sıra dönemin toplumsal yapısına da ayna tutar. Eserin fikir kaynağının ise sanatçının Paris yıllarında takip ettiği Tour du Monde dergisinde yer alan ve Japonya’daki kaplumbağa terbiyecilerini konu edinen bir gravür olduğu düşünülmektedir.

Eser, Osman Hamdi Bey tarafından birer yıl arayla iki farklı versiyon olarak resmedilmiştir. İlk kez 1906 yılında Fransız Sanatçılar Derneği’nin Paris’teki sergisinde L’homme aux Tortues (Kaplumbağalı Adam) adıyla sergilenen ve günümüzde Pera Müzesi’nde yer alan ilk versiyon, Türk resim tarihinin en kıymetli parçaları arasında bulunur. 1907 tarihli ikinci versiyon ise günümüzde Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonundadır. İki tablo ana kompozisyon bakımından büyük benzerlik gösterse de ince estetik farklar barındırır: İlk versiyonda beş kaplumbağa yer alırken ikinci versiyonda kaplumbağa sayısı altıya yükselmiş; mekâna Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı bir testi, “Muhammed” yazılı ek bir hat levhası ve sanatçının dünürü Münir Paşa’ya yönelik Fransızca ithaf notu eklenmiştir.

Kaplumbağa Terbiyecisi (2. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1907, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Kaplumbağa Terbiyecisi, yalnızca mekânsal ve ikonaografik detaylarıyla değil, barındırdığı derin alegorik anlamlarla da Türk sanat tarihine yön vermiştir. Tablodaki derviş figürü, değişime ve yeniliğe direnen bir toplumu sanat ve kültür yoluyla muasır medeniyet seviyesine çekmeye çalışan sabırlı fakat yorgun bir aydının—yani Osman Hamdi Bey’in kendisinin—sembolü olarak yorumlanır. Dervişin elindeki neyi üflemek yerine arkasında tutması, toplumu eğitme ve dönüştürme çabasındaki dervişane sabrın sınırlarını ve karşılaşılan direnci simgeler. Mekândaki “Kalplerin şifası, sevgiliye kavuşmaktır” yazılı hat levhası esere mistik bir derinlik katarken, Osman Hamdi Bey’in bu yapıtı Doğu-Batı sentezini ve modernleşme sancılarını tuvale aktaran ölümsüz bir başyapıt haline getirmiştir.

Kaynaklar

İş Sanat. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Pera Müzesi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Vikipedi. Kaplumbağa Terbiyecisi.