Primus Inter Pares

Eski Roma'da primus inter pares (eşitler arasında birinci) olan Princeps'in, meclis düzeninde senatörlere hitap ettiğini gösteren sembolik ve yapay zekayla hazırlanmış temsili bir görsel.

Latince bir deyim olan "primus inter pares", kelime anlamıyla "eşitler arasında birinci" demektir. Bu kavram, bir gruptaki tüm bireylerin teorik ve hukuki açıdan aynı statüye, haklara ve yetkilere sahip olduğu, ancak içlerinden birinin koordinasyon veya temsil gibi pratik sorumlulukları üstlenmek üzere öne çıktığı durumları tanımlar. Tarihsel kökeni Roma İmparatorluğu'na dayanır; İmparator Augustus, mutlak bir monark gibi görünmek yerine cumhuriyetçi gelenekleri koruyormuş izlenimi vermek adına kendisini "birinci yurttaş" ilan ederken bu mantığı kullanmıştır.

Günümüzde bu terim, katı bir hiyerarşinin bulunmadığı ama liderliğe ihtiyaç duyulan ortamlarda sıklıkla karşımıza çıkar. Örneğin, parlamenter sistemlerde başbakanlar kabine bakanlarıyla kağıt üzerinde eşit haklara sahip olsalar da hükûmeti yöneten taraf oldukları için bu sıfatla anılırlar. Benzer şekilde akademideki bölüm başkanları veya yönetim kurulundaki sözcüler, diğer üyelere emir veren bir amir konumunda olmak yerine, grup içi dengeyi ve iletişimi yürüten "eşitler arasında birinci" rolünü üstlenirler.

Mitoloji

Pandora, Lawrence Alma-Tadema, 1881.

Mitoloji, kelime anlamı olarak "efsane bilimi" veya "söylence bilimi" demektir. Eski Yunanca "mythos" (masal, efsane, aktarılan söz) ile "logos" (bilim, söz, akıl, düzen) kelimelerinin birleşmesinden türeyen bu kavram; insanın kaotik, gizemli ve belirsiz bir evrende anlam, düzen ve yön arayışının sonucunda doğmuştur. Antik dünyada bilim öncesi bir açıklama sistemi işlevi gören mitler; doğa olaylarından insanlığın kökenine, acının anlamından geleneklerin kaynağına kadar varoluşsal sorulara yanıt arar. Eski Yunan dünyasında mythos ile epos'un (ölçülü ve süslü biçim) uyumuyla dilden dile aktarılan bu anlatılar, doğa filozoflarının ve logos'un temsil ettiği akılcı/bilimsel yaklaşımın karşıtlığına rağmen canlılığını her dönem korumuştur.

Mitlerin en belirleyici niteliği, dogmatik bir dini kitaba dönüşmek yerine ozanların ve sanatçıların elinde şekillenen özgür bir alanda varlık göstermiş olmalarıdır. Zamanla etiyolojik (köken açıklayan), tarihsel ve psikolojik boyutlar kazanan bu efsaneler, kültürlerin ortak hafızasını oluşturmuştur. Carl Jung ve Joseph Campbell gibi düşünürlerin dikkat çektiği üzere; dünyanın farklı coğrafyalarında benzer motiflerle (kahramanın yolculuğu, büyük tufan, ölen ve dirilen tanrı) beliren mitler, bireyin kendi iç dünyası ile dış gerçeklik arasında denge kurmasına hizmet eder.

Eski çağ insanı için bir mitin harfi harfine "gerçek" olup olmamasından ziyade, taşıdığı anlam ve sunduğu kültürel değer önemliydi. Kendi döneminde toplumsal uyumu sağlayan ve bireye kaderi karşısında teselli sunan bu anlatılar, gücünü kapsayıcı sembolizminden alır. Günümüzde de geçerliliğini yitirmeyen mitoloji, insan zihninin evrensel bir aynası olarak varoluşsal sorularımıza ışık tutmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

World History Encyclopedia. Mythology.

İnci Küpeli Kız

    İnci Küpeli Kız, Johannes Vermeer, 1665.

Hollandalı ressam Johannes Vermeer’in 1665 civarında tamamladığı İnci Küpeli Kız, belirli bir kişinin portresi olmaktan ziyade egzotik kıyafetler ve yüz ifadeleri üzerine odaklanan bir karakter çalışması, yani bir "tronie" örneğidir. Karanlık ve sığ bir alanın önünde betimlenen genç kadın; mavi ve sarı kumaşlardan sarılmış sarığı, aralanmış nemli dudakları ve doğrudan izleyiciye yönelttiği bakışıyla anlık bir anı yakalar. Tabloya adını veren devasa küpe ise gerçek bir inci olamayacak kadar büyüktür; cilalanmış cam bir takı veya Vermeer’in hayal gücünün bir ürünü olabilir. Eser, ışığın yumuşak kullanımıyla biçimlendirilmiş; sarık için en kalitelisi günümüz Afganistan'ında bulunan lapis lazuli taşından elde edilen pahalı ultramarine pigmenti, dudaklar için ise Meksika ve Güney Amerika'da yaşayan bir böcekten elde edilen kırmızı pigment kullanılmıştır.

Vermeer’in imzasını taşıyan bu küçük boyutlu çalışma (44.5 × 39 cm), 1881'deki bir müzayedede ihmal edilmiş ve kirli bir haldeyken koleksiyoncu A.A. des Tombe tarafından yalnızca iki gulden otuz sentlik sembolik bir bedelle satın alınmıştır. Des Tombe'un mirasıyla Mauritshuis Müzesi’ne bağışlanan eser; modern incelemeler, roman ve film uyarlamalarıyla zamanla dünya çapında bir üne kavuşmuştur. Müzenin 2018'de başlattığı araştırmalar, zamanla görünmez olan yeşil bir perdeyi ve kızın varlığı zor fark edilen kirpiklerini gün yüzüne çıkarırken; üst soldaki parlak ışık ile alt taraftaki beyaz yansımadan oluşan o meşhur küpe, eseri müzenin en değerli simgelerinden biri kılmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Britannica. Girl with a Pearl Earring | Artist, History, & Facts.

Mauritshuis. Girl with a Pearl Earring.

Büyük İskender Heykeli

Büyük İskender'in mermer heykeli, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen en görkemli eserlerden biri olan Büyük İskender Heykeli, Manisa yakınlarındaki Magnesia ad Sipylum antik kentinde yürütülen kazılarda bulunmuş, Helenistik dönemin ulaştığı estetik ve duygu ustalığını yansıtan nadide bir eserdir. MÖ 2. yüzyıla tarihlenen eserde İskender, atletik vücut yapısı ve dinamik duruşuyla betimlenmiştir. Vücut ağırlığının tek bacağa bindirildiği klasik duruş (kontrapost), belden aşağısını sarıp sol omzundan süzülen zarif kumaş kıvrımlarıyla tamamlanır. Sağ kolu günümüze ulaşamamış olsa da sol elinin kalça hizasında giysisini tutuşu ve gövdesindeki gerçekçi kas anatomisi, heykeltıraşın mermere kazandırdığı canlılığı net bir şekilde gözler önüne serer.

Eseri benzersiz kılan en karakteristik unsur ise İskender’in baş ve yüz ifadesidir. Başın hafifçe yukarı ve sağa doğru kalkık duruşu ile alnın üzerindeki dalgalı, gür saçlar, ona özgü o karizmatik ve gururlu lider imajının mermerdeki karşılığıdır. Derin bakışları ve hafifçe aralanmış dudakları, sadece fiziki bir portre sunmakla kalmaz; aynı zamanda tutku, kararlılık ve insani bir çabanın izlerini hissettirir. Antik dönemin duygu ve anatomiyi harmanlama gücünü kusursuzca yansıtan bu eser, müzenin en değerli simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Dictator

Geç Cumhuriyet Roma'sının en önemli siyasi figürlerinden biri ve MÖ 82-79 yılları dictator'u Lucius Cornelius Sulla'yı tasvir eden mermer büst, Glyptothek Müzesi, Münih.

Roma Cumhuriyeti’nde dictator'luk, günümüzdeki olumsuz anlamının aksine, devletin içine düştüğü askeri veya yerel kriz anlarında yasal olarak başvurulan olağanüstü ve geçici bir en üst magistralık (kamu görevi) makamıydı. Consul'lük veya praetor'luk gibi sürekliliği olan bir görev olmayan bu makam, genelde Senatus’un kararı doğrultusunda consul'lardan biri tarafından atanır ya da özel bir yasayla yetkilendirilirdi. "Magister populi" (halkın efendisi) olarak da bilinen dictator (diktatör), olağanüstü güçlere sahip olmakla birlikte, asli görevi krizi çözüp düzeni yeniden tesis etmek olduğu için normal şartlarda en fazla altı ay görevde kalabiliyordu; hatta çoğu dictator işini bitirir bitirmez bu sürenin dolmasını beklemeden görevinden istifa ediyordu.

Dictator, makamındayken eski Roma krallarının gücünü andıran bir ihtişam ve mutlak yetkiyle donatılırdı. Kendisine, içinde her zaman bir balta barındıran ve mutlak cezalandırma yetkisini simgeleyen fasces (balta bağlanmış değnek demeti) taşıyan 24 lictor (koruma görevlisi) eşlik ederdi. Dictator'un kararları savaş ve barış konularında tek belirleyici olduğu gibi, genellikle tribuni plebis'in vetosu dışında temyize götürülemezdi. Göreve gelir gelmez kendisine "magister equitum" (süvari kuvvetleri komutanı) unvanına sahip, yine geniş yetkilerle donatılmış bir yardımcı atardı. Her ne kadar MÖ 451'de çıkarılan "Duillius Yasası" gibi düzenlemelerle dictator'un kararlarını halkın onayına sunma zorunluluğu getirilerek bu mutlak güç dizginlenmeye çalışılsa da, makamın doğasındaki devasa güç unsuru ilerleyen dönemlerde cumhuriyetin kaderini kökten değiştirdi.

MÖ 3. yüzyılın sonlarına kadar (özellikle İkinci Kartaca Savaşı gibi büyük krizlerde) sıkça kullanılan bu geleneksel dictator'luk, MÖ 2. yüzyılda tamamen terk edildi. Ancak Roma iç savaşların pençesine düştüğünde, hırslı generaller tarafından çok daha kalıcı ve baskıcı bir model olarak yeniden canlandırıldı. Önce Cornelius Sulla, ardından da Iulius Caesar bu makamı fiili egemenliklerine yasal bir kılıf uydurmak ve anayasayı kendi isteklerine göre yeniden şekillendirmek için kullandılar. Caesar’ın en nihayetinde kendisini ömür boyu dictator (dictator perpetuus) ilan etmesi, bu olağanüstü makamın geçici kriz yönetimi karakterini tamamen yok ederek rejimi fiilen bir monarşiye dönüştürdü. Caesar'ın bu aşırı güç birikimi yüzünden suikasta kurban gitmesinin ardından Marcus Antonius, çıkardığı bir yasayla (Lex Antonia) dictator'luk makamını resmi olarak tamamen kaldırdı; ancak bu mutlak gücün ruhu, çok geçmeden Roma İmparatorluğu'nun kurumsallaşan imparatorluk (princeps) yapısında yaşamaya devam etti.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Bulutların Üzerinde Yolculuk

Bulutların Üzerinde Yolculuk, Caspar David Friedrich, 1817-1818.

Caspar David Friedrich’in 1817-1818 yıllarında tamamladığı Bulutların Üzerinde Yolculuk (Wanderer Above the Sea of Fog), Alman Romantizm akımının en ikonik başyapıtlarından biridir. Eser, kayalık bir uçurumun tepesinde, arkası izleyiciye dönük bir biçimde sis denizini seyreden yalnız bir adamı tasvir eder. Sanatçının stüdyosunda farklı gerçek dağ çizimlerini birleştirerek kurguladığı bu manzara, doğanın yüceliğini ve insanın içsel yolculuğunu simgeler. Tabloda kullanılan ve izleyiciyi gizemli figürün yerine koyarak manzaranın içine çeken bu sırtı dönük figür tekniği (Rückenfigur), eseri sanat tarihinin en bilinen ve popüler kültürde sıkça taklit edilen kompozisyonlarından biri hâline getirmiştir.

Resimdeki figürün kimliği ve kıyafetleri dönemin siyasi ve felsefi yapısına dair önemli ipuçları barındırır. Figürün üzerindeki eski Alman tarzı ceket, Napolyon savaşları sonrası dönemin liberal ve milliyetçi duruşuna bir gönderme olarak yorumlanırken; arka plandaki sis dalgası, sanatçının çocukluk trajedilerinden beslenen melankoliyi ve Lutheryen inancındaki "yaratılış" gizemini sembolize eder. Friedrich’in "Ressam sadece önündekini değil, içinde gördüklerini de resmetmelidir" felsefesini kusursuzca yansıtan tablo, Friedrich'in ölümünden sonra bir dönem gözden düşse de, özellikle 1970'lerden itibaren yeniden keşfedilerek günümüzde Hamburger Kunsthalle müzesinin en değerli parçalarından biri haline gelmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Wanderer Above the Sea of Fog.

Wikipedia. Wanderer Above the Sea of Fog.

Eros ve Psykhe

Eros ve Psykhe, William-Adolphe Bouguereau, 1889.

Yunan mitolojisinde "Aşk"ı temsil eden Eros ile bir kralın üç kızının en güzeli olan Psykhe, kıskançlık ve sadakatle sınanan büyük bir aşkın kahramanlarıdır. Psykhe'nin güzelliğinin kendisiyle mukayese edilmesine kızan tanrıça Aphrodite, oğlu Eros’tan bu kızın kalbini yaralayarak onu en çirkin varlığa âşık etmesini ister. Ancak Eros, genç kızın güzelliğine hayran kalır ve oklarıyla yanlışlıkla kendisini yaralayarak Psykhe’ye âşık olur. Sevgilisini batı rüzgârı Zephyros aracılığıyla büyülü bir saraya taşıyan Eros kimliğini gizleyerek onunla yalnızca geceleri buluşur ve yüzüne asla bakmamasını tembihler. Ne var ki Psykhe, kız kardeşlerinin kıskançlıkla aklına soktuğu "canavar" şüphesine yenik düşer. Bir gece gizlice yaktığı lambanın ışığında uyuyan sevgilisinin yüzüne baktığında karşısında kusursuz bir delikanlı bulur; fakat lambadan Eros’un omzuna damlayan kızgın yağ genci uyandırır. İhanete uğradığını anlayan Eros, bir daha dönmemek üzere kanatlarını açıp uçarak oradan uzaklaşır.

Aşkını kaybeden Psykhe, pişmanlık içinde her yerde Eros’u arar ve en sonunda Aphrodite’in kapısını çalar. Öfkesi dinmeyen tanrıça, genç kızın elbiselerini parçalayıp saçını yolarak onu kaba işler yapan bir köleye dönüştürür ve ardından ona imkânsız görevler verir. Psykhe, önce binbir çeşit tohumu gün batımından önce ayıklamak zorunda kalır ve buna acıyan bir karınca ordusu ona yardım eder. Sonra nehir kenarındaki vahşi koçların ölümcül tehlikesinden otların tavsiyesiyle korunarak dallara takılan altın yünleri toplar. Son olarak Ölüler Ülkesi’ne inip Persephone’den güzellik iksiriyle dolu bir kutu getirmeyi başarır. Ancak kaybettiği güzelliğini geri kazanmak için kutuyu açınca, içinden çıkan "Uyku Ruhu" onu ölümcül bir uykuya teslim eder. Sevgilisini gizlice izleyen ve yarası iyileşen Eros hemen yetişerek bu ruhu yeniden kutuya hapseder ve Psykhe’yi uyandırır. Birlikte çıktıkları Olympos’ta tanrıların lideri Zeus’un rızasıyla Psykhe’ye ölümsüzlük bahşedilir ve iki sevgili ebediyen birleşir; çünkü Ruh (Psykhe), gerçek mutluluğu ancak Aşk (Eros) ile yaşayarak bulabilir.

Kaynaklar

Baker, E. K. (2015). Antik Yunan ve Roma Hikayeleri (O. Aydın, Çev.). Altın Bilek Yayınları.

Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkilap Kitabevi.