Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi (1. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1906, Pera Müzesi, İstanbul.

Türk resim sanatının öncü ismi Osman Hamdi Bey’in imzasını taşıyan Kaplumbağa Terbiyecisi, Osmanlı aydınlanma sürecinin, Doğulu kimlik ile Batılı akademik anlayışın kesişiminde yer alan en ikonik yapıtlarından biridir. Sanat eğitiminden arkeolojiye, müzecilikten mühendislik ve eğitim kurumlarının kuruluşuna kadar birçok alanda yenilikçi adımlar atan sanatçı, bu eserinde Bursa Yeşil Cami’nin döküntü çinili odasında geleneksel kıyafetler içinde bir derviş kılığında kendisini modellik ederken betimler. Arkasında tuttuğu ney ve sırtındaki vurmalı çalgıyla kaplumbağaları terbiye etmeye çalışan bu figür, sanatsal üslubunun yanı sıra dönemin toplumsal yapısına da ayna tutar. Eserin fikir kaynağının ise sanatçının Paris yıllarında takip ettiği Tour du Monde dergisinde yer alan ve Japonya’daki kaplumbağa terbiyecilerini konu edinen bir gravür olduğu düşünülmektedir.

Eser, Osman Hamdi Bey tarafından birer yıl arayla iki farklı versiyon olarak resmedilmiştir. İlk kez 1906 yılında Fransız Sanatçılar Derneği’nin Paris’teki sergisinde L’homme aux Tortues (Kaplumbağalı Adam) adıyla sergilenen ve günümüzde Pera Müzesi’nde yer alan ilk versiyon, Türk resim tarihinin en kıymetli parçaları arasında bulunur. 1907 tarihli ikinci versiyon ise günümüzde Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonundadır. İki tablo ana kompozisyon bakımından büyük benzerlik gösterse de ince estetik farklar barındırır: İlk versiyonda beş kaplumbağa yer alırken ikinci versiyonda kaplumbağa sayısı altıya yükselmiş; mekâna Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı bir testi, “Muhammed” yazılı ek bir hat levhası ve sanatçının dünürü Münir Paşa’ya yönelik Fransızca ithaf notu eklenmiştir.

Kaplumbağa Terbiyecisi (2. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1907, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Kaplumbağa Terbiyecisi, yalnızca mekânsal ve ikonaografik detaylarıyla değil, barındırdığı derin alegorik anlamlarla da Türk sanat tarihine yön vermiştir. Tablodaki derviş figürü, değişime ve yeniliğe direnen bir toplumu sanat ve kültür yoluyla muasır medeniyet seviyesine çekmeye çalışan sabırlı fakat yorgun bir aydının—yani Osman Hamdi Bey’in kendisinin—sembolü olarak yorumlanır. Dervişin elindeki neyi üflemek yerine arkasında tutması, toplumu eğitme ve dönüştürme çabasındaki dervişane sabrın sınırlarını ve karşılaşılan direnci simgeler. Mekândaki “Kalplerin şifası, sevgiliye kavuşmaktır” yazılı hat levhası esere mistik bir derinlik katarken, Osman Hamdi Bey’in bu yapıtı Doğu-Batı sentezini ve modernleşme sancılarını tuvale aktaran ölümsüz bir başyapıt haline getirmiştir.

Kaynaklar

İş Sanat. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Pera Müzesi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Vikipedi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Ağlayan Kadınlar Lahdi

Ağlayan Kadınlar Lahdi, fotoğraf: M.Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

1887 yılında Osman Hamdi Bey tarafından Sidon (Sayda) Krallık Nekropolü’nde gün yüzüne çıkarılan Ağlayan Kadınlar Lahdi, MÖ 4. yüzyılın ortalarına (yaklaşık MÖ 370-350) tarihlendirilmektedir. Pentelikon mermerinden yapılan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen bu anıtsal eser, adını üzerindeki İyon düzenindeki sütunların arasında resmedilmiş 18 üzgün kadın figüründen alır. Lahdin, zevke ve lükse düşkünlüğüyle bilinen, aynı zamanda Hellen kültürüne yakınlığıyla tanınan Sidon Kralı I. Straton’a veya dönemin varlıklı bir kişisine ait olduğu düşünülmektedir. Doğu ve Batı sanatının sentezini sunan bu yapı, antik çağ sütunlu lahitlerinin en erken ve etkileyici örneklerinden biri kabul edilir.

Eserin en dikkat çekici yanı, klasik mitolojik veya kahramanlık sahneleri yerine insanı derinden etkileyen bireysel bir hüznü ve yası konu almasıdır. İyon tapınağı biçimindeki lahdin etrafında sıralanan 18 kadının her biri; duruşu, oturma biçimi, giysisi ve el jestleriyle birbirinden farklı ifadelerde tasvir edilmiştir. Kiminin başı örtülü kiminin açık, bir kısmı ayakta bir kısmı ise kederle oturur halde betimlenen bu figürlerin, ölen kralın eşleri, haremi ya da eski Fenike-Hellen geleneklerine uygun olarak kiralanmış ağıt yakıcı kadınlar oldukları tahmin edilmektedir. Eserin kapağında cenaze alayı (ekfora), kaidesinde ise kralın güç ve asaleti simgeleyen av sahneleri yer alır.

Lahdin uzun kenarlarından biri.

Mimari ölçüleri (2.97 m yükseklik, 2.54 m uzunluk, 1.37 m genişlik) ve zengin detaylarıyla adeta minyatür bir anıt mezarı (Mausoleum) andıran lahit, sadece dönem sanatına değil Türk müzecilik tarihine de damga vurmuştur. Bulunduğu dönemde dünya çapında büyük ses getiren lahitlerin sergilenmesi amacıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin ana binası inşa edilmiştir. Mimar Alexandre Vallaury, müze binasının ön cephesini tasarlarken doğrudan Ağlayan Kadınlar Lahdi'nin tapınak formundaki mimari çizgilerinden esinlenmiştir. Yağmalandığı için içinden sadece merhumun kemikleri ve bronz bir kemer tokası çıkan bu eşsiz eser, Doğu-Batı etkileşimini ve antik cenaze geleneklerini günümüze taşıyan büyüleyici bir şaheserdir.

Lahdin kısa kenarlarından biri.

Kaynaklar

Aktüel Arkeoloji. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Wikipedia. Sarcophagus of the mourning women.

Pyrrhos Savaşları

Pyrrhos Savaşlarını tasvir eden yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir görsel.

Pyrrhos Savaşları (MÖ 280-275), Hellen dünyası ile yükselmekte olan Roma Cumhuriyeti’nin tarihte ilk kez doğrudan karşı karşıya geldiği, Akdeniz’in askeri ve siyasi güç dengesini kökünden değiştiren kritik bir dönüm noktasıdır. Güney İtalya’daki zayıflayan Hellen koloni kenti Taras’ın (latince Tarentum), Roma’nın Güney İtalya üzerindeki nüfuzunu genişletmesinden kaygılanarak Epeiros (Epir) Kralı Pyrrhos’tan askeri yardım istemesiyle başlayan bu çatışma zinciri, dönemin en gözde askeri taktiklerinin çatışmasına sahne olmuştur.

III. Aleksandros’un (Büyük İskender) annesi Olympias'ın yeğeni olan ve yaşadığı dönemin en yetenekli komutanları arasında gösterilen Epeiros Kralı Pyrrhos, İtalya topraklarına adım attığında yanında Makedon tarzı kusursuz bir phalanks (falanks) ordusu, seçkin süvariler ve Romalıların o güne kadar savaş meydanında hiç karşılaşmadığı savaş filleri getirmişti. MÖ 280 yılındaki Herakleia Muharebesi ile MÖ 279 yılındaki Ausculum Muharebesi'nde Romalılar, fillerin yarattığı dehşet ve phalanks düzeninin aşılması güç mızrak duvarı karşısında ağır yenilgiler aldı. Ancak Roma, taktiksel olarak kaybetse de yılmaz insan kaynağı ve tavizsiz direnci sayesinde geri çekilmek yerine taze birliklerle sürekli yeniden toplandı.

Tarihe adını yazdıran "Pyrrhos Zaferi" kavramı da tam olarak bu süreçte doğdu. Ausculum Muharebesi'nin ardından, zafer kazanmış olmasına rağmen en seçkin subaylarını, deneyimli askerlerini ve ordusunun büyük bir kısmını kaybeden Pyrrhos'un, kendisini tebrik eden komutanlarına söylediği aktarılan "Romalılara karşı bir zafer daha kazanırsak tamamen mahvolacağız" sözü, bu çelişkili askeri durumu özetler. Lojistik ve insan gücü bakımından kendi evinden uzakta olan Pyrrhos için her kayıp telafisi imkansız bir darbeyken, Roma kendi topraklarında ordularını hızla yenileyebiliyordu.

İtalya'da yıpranan Pyrrhos, bu kilitlenmeyi kırmak adına yönünü Sicilya’ya çevirdi. O dönemde Sicilya’daki Hellen kent devletleri, adayı kontrolü altına almaya çalışan Kartaca’nın yoğun askeri baskısı altındaydı. Syrakusai kentinin çağrısıyla adaya geçen Pyrrhos, Kartaca kuvvetlerini geri püskürterek geniş bir bölgeyi özgürleştirdi; ancak adadaki Hellen kentlerinin kendi arasındaki anlaşmazlıkları, otoriter yönetimine karşı çıkan huzursuzluklar ve donanma eksikliği nedeniyle aradığı kalıcı insan gücü ile kaynağı temin edemedi. İtalya’da güçlenen Roma tehlikesi yeniden baş gösterince MÖ 275 yılında Beneventum Muharebesi’nde Romalıların karşısına tekrar çıktı.

Beneventum’da Roma, hem savaş filleri üzerindeki stresi meşaleler ve gürültüyle lehlerine kullanmayı öğrenmiş hem de geleneksel katı phalanks yapısına karşı "maniple sistemi" adını verdikleri esnek piyade taktiğini mükemmelleştirmişti. Sert ve dönmesi zor tek bir blok halinde hareket eden Makedon phalanksının aksine Roma ordusu; hastati, principes ve triarii adı verilen, satranç tahtasına benzer boşluklu üç sıra halinde dizilen ve bağımsız hareket edebilen küçük birliklerden oluşuyordu. Bu esnek yapı, engebeli arazide phalanks safında oluşan en ufak yarıklara sızarak uzun mızrakların (sarissa) işlevsiz kaldığı yakın mesafede kılıç dövüşüyle Pyrrhos'un hatlarını çözmeyi başardı. Net bir askeri zafer kazanamayacağını ve ordusunun tükenme noktasına geldiğini gören Epeiros Kralı, İtalya Yarımadası’nı terk ederek Yunanistan’a dönmek zorunda kaldı.

Pyrrhos Savaşları'nın sona ermesiyle birlikte Roma, Güney İtalya’daki tüm Hellen şehir devletlerini egemenliği altına alarak İtalya Yarımadası’nın rakipsiz hakimi haline geldi. Bu zafer, Akdeniz dünyasına Roma’nın artık sadece bölgesel bir güç değil, büyük Helenistik krallıkları ve Kartaca’yı sarsabilecek küresel bir askeri dev olduğunu ilan etti. Taktiksel esneklik ile lojistik direncin, dönemsel askeri dehaya üstün geldiği bu savaşlar dizisi, Antik Çağ askeri tarihinin en öğretici kesitlerinden biri olarak kabul edilir.

Kaynaklar

Appianos. (2022). Roma tarihi: Krallar, İtalya, Samnitler, Keltler, Sicilya ve Adalar (O. Demir, Çev.). Pinhan Yayıncılık.

Boatwright, M. T. - D. J. Gargola, R. J.A. Talbert, N. Lenski. (2022). Romalıların Kısa Tarihi (İ. Kısacık, Çev.). Say Yayınları.

Faulkner, N. (2015). Roma Kartalların İmparatorluğu (Ç. Sümer, Çev.). Yordam Kitap.

Lomas, K. (2022). Demir Çağı'ndan Kartaca Savaşları'na (M.Ö. 1000 - M.Ö. 264) Roma'nın yükselişi (U. C. Ardal, Çev.). Kronik Kitap.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Kharon

Kharon'un Kayığı, Jose Benlliure y Gil, 1919.

Yunan mitolojisinde ölülerin kayıkçısı Kharon, karanlıklar dünyasının efendisi Hades’in hüküm sürdüğü Yeraltı Dünyası ile yaşayanlar alemini birbirinden ayıran Styx ve Acheron nehirlerinin muhafızıdır. Gece tanrıçası Nyx ile karanlığın simgesi Erebos’un oğlu olan bu kasvetli figür, kayığıyla sadece bedensel varlığını yitirmiş ruhları karşı kıyıya taşımakla görevlidir. Edebiyat ve sanatta genellikle çirkin, huysuz, kirli sakallı ve gözleri kor gibi parlayan yaşlı bir adam olarak tasvir edilen Kharon, nehrin sularında yıllardır aynı hüzünlü seyrini sürdürür.

Antik Yunan geleneklerinde Kharon’un hizmeti karşılıksız değildi; kayıkçı, taşıdığı her ruh için "obolos" adı verilen küçük bir bozuk para talep ederdi. Bu nedenle Eski Yunanlar, sevdikleri öldüğünde ruhun karşı kıyıya sorunsuz geçebilmesi için cenazenin dilinin altına veya gözlerinin üzerine bir sikke yerleştirirlerdi. Parasız olan ya da usulüne uygun defnedilmeyen ruhlar ise Kharon tarafından reddedilir ve nehir kıyılarında yüzyıl boyunca huzursuzca sürüklenmeye mahkûm edilirdi. Nitekim canlıların karşıya geçmesi kesinlikle yasak olsa da Herakles, Ölüler Diyarı’na indiğinde Kharon’u kendisini taşıması için zorlamış, kayıkçı direnince de onu kaba kuvvetle boyun eğdirmişti. Kharon çaresizce bu isteği yerine getirse de yaşayan birini karşıya geçirdiği için Hades tarafından cezalandırılarak bir yıl boyunca zincire vurulmuştur.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Arnolfini Portresi

Arnolfini Portresi, Jan van Eyck, 1434.

Jan van Eyck’ın 1434 tarihli "Arnolfini Portresi" (The Arnolfini Portrait) tablosu, Erken Hollanda resminin en ikonik eserlerinden biridir ve günümüzde Londra’daki National Gallery koleksiyonunda (NG186) sergilenmektedir. Meşe panel üzerine yağlıboya ile yapılan bu tam boy çift portresi, Bruges kentinde yaşayan zengin İtalyan tüccar Giovanni di Nicolao Arnolfini ile eşini özel bir odada betimler. Uzun yıllar bir nikah töreninin resmi kaydı olarak kabul edilen eser, modern sanat tarihçileri tarafından daha çok çiftin toplumsal statüsünü, zenginliğini ve birbirlerine olan bağlılıklarını sergileyen bir portre olarak değerlendirilmektedir. Odadaki lüks mobilyalar, ağır kürk kumaşlar, pencere kenarındaki ithal portakallar ve yerdeki sadakat simgesi küçük köpek gibi her bir ayrıntı; Van Eyck’ın ışığı, dokuları ve alan derinliğini aktarmadaki eşsiz ustalığını gözler önüne serer. 

Tablonun en büyüleyici ve devrimsel yönü ise arka duvardaki detaylarda gizlidir. Duvarın merkezinde yer alan dışbükey ayna, sadece odayı ve çiftin arkasını değil, kapı eşiğinden içeri giren iki kişiyi daha yansıtır. Aynanın hemen üzerinde Latin harfleriyle yer alan "Johannes de eyck fuit hic 1434" ("Jan van Eyck buradaydı 1434") imzası, sanatçının kendisini olaya doğrudan bir tanık olarak konumlandırdığını gösterir. Dışbükey aynanın etrafındaki Çarmıha Geriliş sahneleri, tavandaki avizede tek bir mumun yanıyor olması ve figürlerin duruşu; dini sembolizm ile seküler yaşamın ne kadar incelikle harmanlandığını kanıtlar. Van Eyck, katmanlı şeffaf boya tekniğiyle derinleştirdiği bu eserde, gerçekliğin kusursuz bir optik illüzyonunu yaratarak Batı sanat tarihinde çığır açmıştır.

Kaynaklar

National Gallery, London. Jan van Eyck | The Arnolfini Portrait | NG186. 

Smarthistory. Jan van Eyck, The Arnolfini Portrait. 

Wikipedia. Arnolfini Portrait.

Artemision Bronzu

Artemision Bronzu, fotoğraf: Nikos Kitsakis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yunanistan'daki Euboia (Eğriboz) Adası'nın kuzeyindeki Artemision Burnu açıklarında, MÖ 2. yüzyıla ait antik bir gemi batığında keşfedilen Artemision Bronzu, Klasik Yunan sanatına geçişi simgeleyen Erken Klasik döneme ait en ikonik eserlerden biridir. MÖ 460 civarına tarihlenen 2,09 metre boyundaki bu anıtsal heykel, fırlatma eyleminin hemen öncesindeki gerilimi ve potansiyel gücü kusursuz bir anatomik dengeyle yansıtır. Sanatçısının kim olduğu kesin olarak bilinemese de Kalamis, Onatas veya Myron gibi dönemin usta heykeltıraşları tarafından üretildiği düşünülmektedir. Yüzyıllar boyunca deniz altında kalmasına rağmen formunu büyük ölçüde koruyan yapıtın boş göz yuvalarına antik dönemde kemik veya taş işlendiği, dudak ve göğüs uçlarına ise bakır kakma yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin başyapıtları arasında sergilenen eser, Eski Yunan'ın en önemli kültür simgelerinden biri olarak görülmektedir.

Heykelin hangi tanrıyı temsil ettiği hususu arkeoloji dünyasında hâlâ süregelen en büyük tartışma konularından biridir. Figürün sağ elinde tuttuğu nesnenin kayıp olması nedeniyle tanrının Zeus mu yoksa Poseidon mu olduğu kesinleşmemiştir. Ancak uzmanların ve araştırmacıların büyük çoğunluğu eserin Zeus olduğu görüşünde birleşmektedir. Poseidon teorisi heykelin denizden çıkarılmasına dayandırılsa da dönem seramikleri ve küçük bronz biblolar incelendiğinde, Poseidon'un üçlü yabasıyla dürtme veya saplama hamlesi yaptığı; buna karşın elini başının üzerine kaldırıp fırlatma pozisyonu alan figürlerin daima yıldırım savuran Zeus'u simgelediği görülmektedir. Ayrıca uzun bir yabanın profil açısını kapatacak olması sanatsal estetik açısından zayıf bir olasılık görüldüğünden, heykelin şimşeğini fırlatmaya hazırlanan gök tanrısı Zeus'u tasvir ettiği kabul görmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Artemision Zeus or Poseidon.

Wikipedia. Artemision Bronze.

World History Edu. Artemision Bronze.

Kypselos

Apollon Tapınağı, Antik Korinthos.

Eski Yunan dünyasının bilinen ilk tiranı olan Korinthoslu Kypselos, MÖ 7. yüzyılda (yaklaşık MÖ 657-625) aristokratik düzene karşı gerçekleşen büyük bir siyasi dönüşümün simgesi olmuştur. Annesi Korinthos’u zalimce yöneten Bakkhiadai ailesinden gelen Kypselos, soylu sınıfa mensup olmasına rağmen halkın ve yükselen tüccar orta sınıfının desteğini almayı başarmıştır. Doğumuyla ilgili Bakkhiadaiları devireceğine dair anlatılan kehanetler ve bir erzak sandığında (kypsele) saklanarak suikastçılardan kurtarılmasına dair efsaneler, iktidarını meşrulaştırmak için kullandığı güçlü bir propaganda unsuru haline gelmiştir. Askeri bir komutan olarak alçakgönüllü ve yardımsever tutumuyla kitlelerin sevgisini kazanan Kypselos, Delphoi kehanet merkezinin de onayını alarak gerçekleştirdiği bir darbeyle oligarşiyi devirmiş ve yaklaşık otuz iki yıl sürecek tiranlık dönemini başlatmıştır.

İktidara geldikten sonra muhalifi olan aristokratlara karşı sürgün, el koyma ve infaz gibi acımasız yöntemler uygulayan Kypselos, buna karşılık geniş halk kitleleri nezdinde büyük bir itibar ve destek kazanmıştır. Korinthosluların en çok takdir ettiği yöneticilerden biri olarak, diğer tiranların aksine koruma birliği (muhafız) kullanmaya ihtiyaç duymadan hüküm sürmüştür. Aristokrasinin mağdur ettiği alt sınıfları gözeten adımlar atmış, fakir köylülere toprak tahsis etmiş ve toplumsal refahı artıracak düzenlemelere imza atmıştır. Kypselos’un bu halkçı yaklaşımı ve iç barışı sağlamaktaki başarısı, onun yalnızca Korinthos’ta değil, Yunan dünyasının genelinde saygın bir arabulucu ve itibar sahibi bir devlet adamı olarak görülmesini sağlamıştır.

Kypselos’un yönetimi altında Korinthos, Akdeniz’in en önemli ticari ve ekonomik güçlerinden biri haline gelerek altın çağını yaşamıştır. İtalya, Sicilya ve Etrüsk bölgesine yapılan ihracatı geliştirmek amacıyla ticaret rotaları üzerinde Leukas, Ambrakia ve Anaktorion gibi yeni sömürgeler kurulmuş; Korkyra (Korfu) Adası'nın kontrolü yeniden sağlanmıştır. Özellikle renkli bezemeleriyle ünlü ince Korinthos vazolarının üretimi ve ihracatı tavan yapmış, kent sanatsal ve sınai açıdan büyük bir ivme kazanmıştır. MÖ 625 civarında hayatını kaybeden Kypselos, arkasında ekonomik olarak güçlü, kolonileşmiş ve saygın bir kent devleti bırakarak yönetimi oğlu Periandros’a devretmiştir.

Kaynaklar

Herodotos. (2016). Tarih (M. Ökmen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Sacks, D. (1995). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Facts On File.