Sultan II. Mehmed'in Portresi

Sultan II. Mehmed'in Portresi, Gentile Bellini, 1480.

Osmanlı hükümdarı Sultan II. Mehmed’in (1432-1481) Venedikli ünlü Rönesans ressamı Gentile Bellini tarafından 1480 yılında İstanbul’da yapılan portresi, bir Osmanlı sultanının batılı anlamda ilk tasviri olması ve Doğu ile Batı sanatının tarihi buluşmasını simgelemesi bakımında en seçkin eserlerden biridir. Batı sanatına duyduğu ilgi doğrultusunda portresini yaptırmak isteyen Fatih'in daveti üzerine İstanbul’a gelen Bellini, sarayda geçirdiği süre zarfında padişahın hem fiziksel özelliklerini hem de görkemini büyük bir ustalıkla tuvale aktarmıştır. Eser, Rönesans portre geleneğinin detaycı ve gerçekçi yaklaşımını Osmanlı padişahının güçlü duruşuyla harmanlaması bakımından hem dönemin diplomatik ilişkilerinde hem de sanat tarihinde dönüm noktası niteliği taşımaktadır.

Günümüzde Londra'daki National Gallery’de muhafaza edilen bu yağlı boya portrede, II. Mehmed’in karakteristik yüz hatları, sivri sakalı ve karakteristik sorguçlu kavuğu büyük bir incelikle betimlenmiştir. Portrenin alt kısmında yer alan Rönesans tarzı işlemeli mermer kemer motifi ve Doğu motifli kadife örtü, eserin iki farklı kültürel estetiği aynı çerçevede buluşturan sembolik yapısını güçlendirmektedir. Padişahın omuzlarındaki kürk detayından yüzündeki derin ifadeye kadar her unsur, Bellini’nin sadece bir hükümdarı değil, aynı zamanda dönemin en kudretli ve entelektüel liderlerinden birini betimleme çabasını gözler önüne serer. 

Kız Kulesi

Kız Kulesi, fotoğraf: M. Özveren.

İstanbul Boğazı’nın Salacak açıklarındaki küçük bir adacık üzerine kurulu olan Kız Kulesi, MÖ 5. yüzyıla kadar uzanan köklü geçmişiyle şehrin en ikonik simgelerinden biridir. MÖ 410 yılında Karadeniz’den gelen gemileri denetlemek ve vergi toplamak amacıyla bir gümrük noktası olarak kullanılmaya başlanan adacık, MS 12. yüzyılda Doğu Roma İmparatoru I. Manuel Komnenos döneminde stratejik bir savunma kulesine dönüştürülmüştür. İmparatorluk döneminde Sarayburnu ile kule arasında gerilen zincirle Boğaz giriş çıkışları kontrol altına alınmıştır.

İstanbul’un 1453 yılındaki fethinin ardından Fatih Sultan Mehmet tarafından yeniden kale olarak inşa ettirilen yapı, Osmanlı döneminde çok yönlü bir değişim geçirmiştir. Surlarından kutlama amaçlı atılan toplar ve bünyesindeki mehteran nöbetleriyle devlet ihtişamını simgeleyen kule, 18. yüzyılda eklenen fenerle birlikte deniz emniyetine hizmet etmeye başlamıştır. Zaman zaman savunma ve seyir işlevlerinin ötesine geçen yapı; 19. yüzyıldaki kolera ve veba salgınlarında şehri korumak adına tecrit ve karantina hastanesi olarak kullanılmış, Cumhuriyet döneminde ise fenerlik, gaz ve siyanür deposu ile radar istasyonu gibi oldukça farklı rolleri üstlenmiştir.

1992 yılında şairlerin buluşma noktası olarak "Şiir Cumhuriyeti" ilan edilen ve 1995-2000 yıllarındaki restorasyonun ardından uzun süre kafe-restoran olarak hizmet veren Kız Kulesi, günümüzde yepyeni bir kimliğe kavuşmuştur. 2020 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmesinin ardından 2021’de başlatılan kapsamlı restorasyon çalışmaları 2023 yılında tamamlanmış ve kule bir anıt müze olarak ziyarete açılmıştır. Galata Kulesi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlanan bu tarihi yapı, boğazın ortasında bir müze-anıt olarak İstanbul’un kültürel mirasını yaşatmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Kız Kulesi Tarihçesi. 

Turkish Museums. İstanbul Kız Kulesi.

İphigeneia

İphigeneia Tauris'te, Anselm Feuerbach, 1871.

Yunan mitolojisinde Agamemnon ile Klytaimnestra’nın kızı olarak bilinen İphigeneia (Homeros destanlarında İphianassa adıyla geçer), Troia Savaşı ve devamındaki olaylarla doğrudan ilişkili kilit bir figürdür. Akha ordusunun Aulis Limanı’nda esintisiz hava yüzünden mahsur kalması üzerine kahin Kalkhas, Agamemnon’un avlanırken Artemis’in kutsal geyiğini öldürdüğünü ve tanrıçanın gazabının ancak İphigeneia’nın kurban edilmesiyle dineceğini bildirir. Menelaos ve Odysseus’un baskılarına boyun eğen Agamemnon, kızını Akhilleus ile nişanlama bahanesiyle Mykenai’den getirtir. Ancak tanrıça son anda genç kıza acıyarak sunakta onun yerine bir geyik koyar ve İphigeneia’yı Tauris’e (günümüzdeki Kırım Yarımadası) götürerek tapınağına rahibe yapar. 

Tauris’teki tapınakta Karadeniz’e düşen yabancıları kurban etmekle görevlendirilen İphigeneia, yıllar sonra Delphoi kahininin emriyle Artemis heykelini almaya gelen kardeşi Orestes ve dostu Pylades ile karşılaşır. Kardeşini tanıyan genç kız, heykelle birlikte onlarla Yunanistan’a kaçar; dönüş yolunda Troas sahilindeki Sminthion şehrinde Sophokles’in kayıp Khryses tragedyasına konu olan çeşitli maceralar yaşadıktan sonra Mykenai’a ulaşırlar. 

İphigeneia, kız kardeşi Elektra’nın aksine uysal, saf ve yumuşak bir genç kız tipi çizse de, Aulis’te kızının kurban edilmek istenmesini unutmayan annesi Klytaimnestra’nın yüreğinde Agamemnon’a karşı dinmez bir kin doğmasına neden olmuştur; nitekim Klytaimnestra, Troia dönüşü kocasını Aigisthos ile birlik olup bu kin yüzünden öldürecektir. Homeros’un destanlarında Aulis veya Tauris serüvenlerine değinmeyip sadece adını anmakla yetindiği bu trajik karakter, Euripides’in İphigeneia Aulis’te ve İphigeneia Tauris’te adlı eserleriyle ün kazanmış, sonrasında Racine ve Goethe gibi usta yazarları etkileyerek Batı edebiyatında derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Gece Kuşları

Gece Kuşları, Edward Hopper, 1942.

Edward Hopper’ın 1942 tarihli ikonik eseri Gece Kuşları (Nighthawks), Amerikan realizminin en bilinen örneklerinden biri olup, modern şehir yaşamının getirdiği izolasyon ve yabancılaşmayı derin bir atmosferle sunar. Sanatçının New York’taki Greenwich Caddesi üzerindeki bir restorandan esinlenerek tuvale aktardığı bu çalışma, gerçek bir mekânın birebir kopyası olmaktan ziyade, kompozisyonundaki sadeleştirilmiş formlar ve soyut düzlemler sayesinde zamansız bir nitelik kazanmıştır. Dönemin yeni teknolojisi olan floresan ışığıyla aydınlatılan akşam yemeği salonu, karanlık ve terk edilmiş şehir caddesinin ortasında adeta fener gibi parlar. Ancak, Hopper’ın lokanta kapısını izleyicinin görüş açısından tamamen kaldırmış olması, dışarıdan bakan bizi mekânın içine girmekten alıkoyarak kendi yalnızlığımızla baş başa bırakır. İçerideki dört karakterin—üç müşteri ve bir garsonun—yakın mesafelerine rağmen birbirleriyle göz teması kurmaması ve tecrit edilmiş hâlleri, insanın kalabalıklar içindeki yalnızlığını simgeler.

Tablonun cazibesi, sadece taşıdığı bu psikolojik derinlikten değil, aynı zamanda taşıdığı zengin kültürel mirastan ve yarattığı gizemden gelir. Josephine Hopper’ın detaylı günlük notlarında detaylandırıldığı üzere, çiftin kendilerinin modellik yaptığı karakterler belirgin bir hikaye sunmaz; aksine izleyiciyi bu insanların kim olduğuna ve ne yaşadığına dair sorular sormaya davet eder. Karakterlerin 1940’lar tarzı kıyafetleri ve "Phillies" puro reklamı gibi ögeler esere nostaljik bir Amerikan atmosferi katarken, kompozisyonun bütününe hakim olan o tekinsiz sessizlik film noir sinemasından edebiyata, müzikten modern popüler kültür parodilerine kadar sayısız alana ilham vermiştir. Tamamlanmasının hemen ardından Chicago Sanat Enstitüsü tarafından satın alınan ve günümüzde halen orada sergilenen Gece Kuşları, yüzeydeki görsel çekiciliğinin altında modern dünyanın kaçınılmaz yalnızlığını ince bir dille eleştiren ölümsüz bir başyapıt olmayı sürdürmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Edward Hopper, Nighthawks.

Wikiart. Nighthawks.

Wikipedia. Nighthawks (Hopper).

Eyfel Kulesi

Eyfel Kulesi, fotoğraf: M. Özveren.

1789 Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılı onuruna düzenlenen 1889 Paris Dünya Fuarı için inşa edilen Eyfel Kulesi, Alexandre-Gustave Eiffel’in mühendislik firmasınca hayata geçirilmiştir. Projenin özgün fikir ve teknik tasarımı şirketin baş mühendisleri Maurice Koechlin ile Émile Nouguier’ye, estetik formları ise mimar Stephen Sauvestre’e aittir. 1887-1889 yılları arasında, 130’u aşkın şantiye işçisinin milimetrik hassasiyetle üretilmiş 18.000’den fazla parçayı 2,5 milyon perçinle birleştirmesi sonucu yükselen bu açık kafesli dövme demir yapı, inşa edildiği sırada dönemin aydınları ve kamuoyu tarafından estetik bulunmayarak sert bir şekilde eleştirilmiştir. Bittiğinde 41 yıl boyunca "dünyanın en yüksek yapısı" unvanını elinde tutan kule, New York'taki Chrysler Binası’nın yapımına kadar sivil mühendisliğin zirvesini temsil etmiştir.

Aslında 20 yıllık kullanım ömrünün ardından sökülmesi planlanan bu görkemli anıt, kablosuz iletişim ve bilimsel araştırmalar için sunduğu imkânlar sayesinde kalıcı hale gelmiştir. Gustave Eiffel’in girişimleriyle kuleye hava gözlem istasyonları ve radyo-telgraf sistemleri kurulmuş; bu teknolojik altyapı 1. Dünya Savaşı’nda düşman mesajlarının kesilerek casus Mata Hari’nin yakalanmasında ve hatta askeri birliklerin sevkiyatında kilit rol oynamıştır. Son eklenen dijital radyo ve televizyon anteniyle toplam 330 metre yüksekliğe ulaşan yapı, günümüzde kendi elektriğinin bir kısmını üreten rüzgar türbinlerinden panoramik seyir teraslarına kadar pek çok donanıma sahiptir. Yılda yaklaşık 7 milyon turistin ziyaret ettiği Eyfel Kulesi, başlangıçtaki tüm tereddütleri geride bırakarak mimarlık tarihinin en saygın sembollerinden biri olmayı başarmıştır.

Eyfel'in akşam görünümü.

Kaynaklar

Britannica. Eiffel Tower.

History.com. Eiffel Tower.

Wikipedia. Eiffel Tower.

Thebai’nin Yükselişi

Epameinondas'ın Ölümü, Benjamin West, 1773.

MÖ 386 yılında imzalanan Antialkidas Barışı’nın ardından Spartalılar, Boiotia kentlerini Thebai’dan ayırarak bölgedeki baskılarını artırmış ve birkaç yıl sonra Thebai kalesine bir garnizon yerleştirerek kenti denetim altına almışlardır. Ancak MÖ 378’de kaleyi yeniden ele geçiren Thebailılar, bağımsızlık mücadelelerini kısa sürede büyük bir askerî güce dönüştürmeyi başarmışlardır. Bu sürecin dönüm noktası ise MÖ 371 yılındaki ünlü Leuktra Savaşı olmuştur. Deneyimli ve zeki komutan Epameinondas ile Pelopidas önderliğindeki Thebai ordusu, geleneksel savaş düzeninin dışına çıkarak yeni bir taktik uygulamıştır. Bu radikal değişiklik sayesinde Sparta ordusu ağır bir bozguna uğratılmış, Orta Yunanistan üzerindeki baskısı sona erdirilmiş ve Spartalıların Peloponnesos Savaşı’ndan beri sürdürdükleri hegemonyaları tamamen yıkılmıştır.

Leuktra’daki tarihî zafer, Yunan anakarasındaki güç dengelerini derinden sarsarak Peloponnesos Birliği üyelerinin Sparta’ya olan güvenini yıkmış ve Thebai’ye muazzam bir prestij kazandırmıştır. Komutan Epameinondas önderliğinde Peloponnesos’a akınlar düzenleyen Thebai, Sparta’yı kendi topraklarında zayıflatırken, aynı zamanda Tesalya tiranı İason gibi bölgede egemenlik kurmak isteyen diğer hırslı güçlerin de önünü kesmiştir. MÖ 4. yüzyılın başlarında sürekli değişen ittifaklar ağında Thebai, gücünü, taktiksel üstünlüğünü ve siyasi nüfuzunu genişleterek dönemin en baskın gücü haline gelmiştir. Bu durum, eski amansız düşmanlar olan Sparta ve Atina’nın dahi MÖ 362’de Thebai tehdidine karşı geçici bir ittifak kurmasını zorunlu kılmıştır.

MÖ 362 yılında gerçekleşen Mantineia Savaşı’nda Thebai ordusu Sparta ve Atina ittifakına karşı sahada galip gelmeyi başarsa da, bu zafer büyük bir kayıpla sonuçlanmıştır. Askerî dehasıyla Thebai’yi zirveye taşıyan Epameinondas’ın savaşta aldığı yaralar nedeniyle hayatını kaybetmesi ve yerini dolduracak güvenilir bir liderin bulunamaması kentin kaderini belirlemiştir. Savaş kazanılmış ancak başarılı liderin kaybıyla hegemonya mücadelesi sona ermiştir. Bu kaybın ardından yaklaşık 25 yıllık parlak dönemini yitiren Thebai sıradan bir kent-devletine dönüşürken; Ksenophon’un da vurguladığı gibi Yunanistan genelinde eskisinden çok daha büyük bir kargaşa hâkim olmuştur. Kent-devletlerinin birbiriyle girdiği bu bitmek bilmeyen çekişmeler, ilerleyen yıllarda kuzeydeki yeni bir gücün —Makedonya Krallığı’nın— yükselişine zemin hazırlamıştır.

Kaynaklar

Kaya, M. (2022). Ege ve Eski Yunan Tarihi II: Klasik ve Hellenistik Çağlar. Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Ksenophon. (1999). Yunan Tarihi (Hellenika) (S. Sinanoğlu, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Helenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.

Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İletişim Yayınları.

Odysseus ve Seirenler

Odysseus ve Seirenler, John William Waterhouse, 1891.

Odysseia Destanı’nın en etkileyici sahnelerinden biri, Odysseus’un büyüleyici sesleriyle denizcileri ölüme sürükleyen Seirenler ile karşılaşmasıdır. Yunan mitolojisinde yarı kuş yarı kadın şeklinde tasvir edilen Seirenler, adalarından geçen denizcileri kusursuz ve karşı konulmaz sesleriyle büyüleyerek zihinlerini bulandırır ve gemilerini kayalıklara bindirmelerine neden olurlar. Büyücü Kirke’nin uyarılarını dikkate alan İthaka Kralı Odysseus, bu hayati tehlikeyi aşmak için cesur ve mantıklı bir strateji geliştirir. Mürettebatının kulaklarını erimiş bal mumuyla kapatarak onların bu tehlikeli sesleri duymasını engeller; böylece geminin rotasından sapmadan güvenle ilerlemesini sağlar.

Ancak zihni ve merakı her şeyden üstün tutan Odysseus, Seirenlerin şarkısını dinleyip hayatta kalmayı başaran tek ölümlü olarak tarihe geçmeyi ister. Bu arzusunu gerçekleştirmek için kendisini geminin ana direğine sıkıca bağlatır ve ne kadar yalvarırsa yalvarsın kendisini asla çözmemeleri konusunda adamlarına kesin emir verir. Gemileri Seirenlerin adasının yakınından geçerken, insanı mest eden o yankılanmalar Odysseus’un zihnini ele geçirir ve bağlarından kurtulmak için çırpınmaya başlar. Fakat sadık mürettebatı verilen emre uyarak onu daha da sıkı bağlar ve tehlikeli suları geride bırakana dek kürek çekmeye devam eder. Bu efsane, sadece mitolojik bir macerayı değil, insanın kendi arzuları ve zaaflarıyla mücadelesinde aklını ve iradesini nasıl bir kalkan olarak kullanabileceğini de sembolize eder.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2016). Odysseia (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.