Akhilleus

Akhilleus Patroklos'un ölümünün yasını tutuyor, Gavin Hamilton, 1760-1763.

Yunan mitolojisinin ve epik geleneğin en önemli figürlerinden biri olan Akhilleus, yalnızca Homeros’un İlias (İlyada) destanıyla değil, antik dönemin epik ve tragedya şairlerinin eklediği pek çok efsaneyle şekillenmiştir. Soylu köklerinden trajik sonuna, eğitiminden savaş meydanlarındaki öfkesine kadar Akhilleus’un hayat hikayesi, mitolojinin en zengin katmanlarını barındırır.

Doğumu ve Tanrısal Soyu

Akhilleus, Tesalya’daki Phthia şehrinin kralı Peleus ile Okyanus tanrısı Okeanos’un kızı, deniz tanrıçası Thetis’in oğludur. Baba tarafından doğrudan Zeus soyundan gelen kahramanın doğumu ve çocukluğu, efsanenin en renkli unsurlarını içerir:

• Ölümsüzlük Çabası: Thetis, Peleus’tan doğan çocuklarını ölümsüzleştirmek amacıyla ateşe sokuyormuş; ancak yedinci çocuk olan Akhilleus’ta Peleus araya girerek çocuğu son anda kurtarmıştır. Çocuğun yalnızca dudakları ve sağ ayağının aşık kemiği yanmıştır.

• Hızlı Koşuculuğun Sırrı: Yanan kemiğin yerine, Kentauros Kheiron tarafından hızlı koşmasıyla bilinen dev Damysos’un kemiği nakledilmiştir.

• Styks Nehri Efsanesi: Bir diğer yaygın rivayete göre ise Thetis, oğlunu yeraltı nehri Styks’te yıkamıştır. Bu suyun yaralanmazlık sağlama gücü vardı; ancak Thetis çocuğu topuğundan tuttuğu için bu sihirli su topuğa değmemiş ve burası kahramanın tek zayıf noktası olarak kalmıştır.

Pelion Dağı’nda Eğitim

Akhilleus, annesinin ayrılmasından sonra Kentauros (sentor) Kheiron’a emanet edilmiştir. Pelion Dağı’nda geçen bu süreçte kahraman sadece fiziksel olarak değil, karakter olarak da şekillenmiştir:

• Beslenme ve Beceri: Yaban domuzu ve aslan sakatatı, bal ve ayı iliğiyle beslenmiş; avlanmayı, at terbiyesini, hekimliği, şarkı söylemeyi ve lir çalmayı öğrenmiştir.

• Erdemler: Kheiron ona dünya nimetlerini umursamama, yalandan tiksinme, ölçülülük ve acıya direnme gibi antikçağ erdemlerini aşılamıştır. Asıl adı olan Ligyron, Kheiron tarafından Akhilleus olarak değiştirilmiştir.

Troia Seferi ve Kılık Değiştirme

Kehanetlere göre Akhilleus, Troia’ya giderse parlak bir üne kavuşacak ancak hayatı çok kısa sürecekti; gitmezse uzun ama zaferden yoksun bir ömür sürecekti. Kahraman hiç düşünmeden kısa ama şanlı hayatı seçmiştir.

• Skyros Sarayı: Peleus ve Thetis oğullarının ölümünü engellemek için ona kadın elbiseleri giydirmiş ve onu Skyros kralı Lykomedes’in sarayında saklamıştır. Kızıl saçlarından ötürü Pyrrha (Kızıl saçlı kız) adını alan Akhilleus, burada kralın kızı Deidameia ile birleşmiş ve Neoptolemos (Pyrrhus) doğmuştur.

• Ortaya Çıkış: Odysseus, kurnazlık yaparak saraya tüccar kılığıyla girmiş ve kadınların kıyafetleri incelediği araya değerli silahlar gizlemiştir. Akhilleus’un hemen silahlara yönelmesi kimliğini ele vermiştir.

Troia Savaşı ve Öfkesi

İlias’ın merkezinde, Troia’nın alınışından ziyade Akhilleus’un Agamemnon’a duyduğu büyük öfke yer alır. Agamemnon’un ganimet payı olan Briseis’i elinden alması üzerine Akhilleus savaştan çekilmiş ve çadırına kapanmıştır.

• Patroklos'un Ölümü: Yunan ordusu zora girince, en yakın dostu Patroklos Akhilleus’un zırhını giyerek savaşa katılmış ve Troialı kahraman Hektor’un eliyle can vermiştir.

• Hektor’la Düello ve İntikam: Dostunun acısıyla yeniden sahalara dönen Akhilleus, Hektor’u düelloda yenmiş ve cesedini arabasının arkasında sürükleyerek büyük bir yas ve öfke döngüsü yaratmıştır. Ancak daha sonra yaşlı kral Priamos’un yalvarışlarına dayanamayarak Hektor’un ölüsünü babasına teslim etmiştir.

Trajik Sonu

Anlatıların geç dönem versiyonlarına göre Akhilleus, Troia kapılarındaki Thymbra Apollon tapınağında, Priamos’un kızı Polyksene’ye duyduğu aşk nedeniyle silahsız girdiği bir buluşmada pusuya düşürülmüştür. Apollon’un yönlendirdiği bir okun (veya Paris’in attığı okun) tek zayıf noktası olan topuğuna isabet etmesi sonucu hayatını kaybetmiştir.

Kişiliği ve Mirası

Akhilleus, mitolojide zıtlıkların adamı olarak resmedilir:

• Korkusuz, şiddet yanlısı, şan ve şerefe düşkün bir savaşçıdır.

• Aynı zamanda müzisyen ruhlu, dostu Patroklos’a ve aşkı Briseis’e derinden bağlı, dostunun kaybıyla yıkılan yaslı bir kahramandır. Düşmanına karşı merhamet gösterebilen (Priamos sahnesi) bir yapısı vardır; hatta Ölüler Diyarı'nda bile oğlu Neoptolemos'un yiğitliğini duyunca sevinecek kadar evladına düşkündür.

• Helenistik dönem stoacıları onu tutkularının esiri olarak eleştirirken, Büyük İskender gibi tarihi liderler ona hayranlık duymuş ve onu kendine örnek almıştır.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

Homeros. (2014). İlyada (A. Erhat ve A. Kadir, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.

Akhilleus ve Aias’ı Oyun Oynarken Gösteren Amphora

 

Akhilleus ve Aias'ı oyun oynarken gösteren MÖ 540-530 tarihli bir amphora, ressam Atinalı Eksekias, Vatikan Müzeleri.

Troia Savaşı'na katılan en güçlü savaşçı olan Akhilleus ve Telamon oğlu Aias'ı dama oynarken gösteren amphora, siyah figür tekniğinin en güzel örneklerinden biridir. Amphora MÖ 540-530 civarında Atinalı Eksekias tarafından yapılmış ve imzalanmıştır. Vazo üzerinde Akhilleus ve Aias'ın isimleri de yer almaktadır. Eserde iki savaşçı karşılıklı oturmuş dama oynamaktadır. Her ikisi de oyun esnasında oldukça dikkatlidir. Akhilleus ikiliden başında miğfer olanıdır ve Aias'a göre biraz daha iridir. Ayrıca kıyafeti daha detaylı, el ve ayakları daha özenli çizilmiştir. Tüm bunların amacı Akhilleus'un üstün konumunu göstermektir. Eser günümüzde Vatikan Müzeleri'nde sergilenmektedir.