İskender Lahdi

İskender Lahdi (ön yüz), fotoğraf : M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

Antik dünyanın en çarpıcı eserlerinden biri olan İskender Lahdi, hem sanat tarihi hem de arkeoloji açısından büyüleyici bir yapıdır. Adını Büyük İskender’den almasına rağmen, aslında ona ait olmayan bu lahit, tarihin gizemli köşelerinden günümüze ulaşmıştır.

Pentelikon mermerinden yapılan lahit M.Ö. 4. yüzyıl sonlarına tarihlenir. Orijinalinde renkli olarak boyanmış olsa da zamanla boyalar silinmiştir.

İskender Lahdi’nin Keşfi

İskender Lahdi, 1887 yılında Osman Hamdi Bey’in liderliğinde Lübnan’daki Sayda (Sidon) Krallar Nekropolü’nde yapılan kazılarda gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu kazılarda pek çok lahit bulunmuş, en görkemlisi ise “İskender Lahdi” olarak anılmıştır. Eser günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenmektedir.

İskender Lahdi (arka yüz), fotoğraf : M. Özveren.

Neden “İskender Lahdi” Deniyor?

Lahdin ön yüzünde, Büyük İskender’in komutasındaki Makedonlar ile Persler arasındaki Issos Savaşı (M.Ö. 333) tasvir edilmiştir. En soldaki figür İskender olarak kabul edilir; işte bu nedenle lahit, “İskender Lahdi” olarak adlandırılmıştır.

Ancak tarihî kayıtlara göre İskender, M.Ö. 323’te Babil’de ölmüş ve naaşı İskenderiye’ye götürülmüştür. Bu nedenle araştırmacılar, lahdin İskender’e ait olmadığı konusunda büyük ölçüde hemfikirdir.

İskender Lahdi (dar yüz), fotoğraf : M.Özveren.

Gerçekte Kime Ait?

Bugün en yaygın ve kabul gören görüş, İskender Lahdi’nin Sidon Kralı Abdalonymos’a ait olduğudur. Abdalonymos, Büyük İskender tarafından Sidon tahtına oturtulmuş ve onun himayesinde hüküm sürmüştür. Lahdin üzerindeki İskender tasvirleri, kralın İskender’e bağlılığını ve onunla özdeşleşmesini simgelemektedir.

Bazı görüşler lahdin Sidon’un başka bir asilzadesine ait olabileceğini öne sürse de, en güçlü ihtimal Abdalonymos’tur.

Lahit Üzerindeki Kabartmalar

İskender Lahdi'nden bir kesit, fotoğraf : M. Özveren.

İskender Lahdi’nin dört cephesini süsleyen kabartmalar, hem sanatsal hem de tarihî açıdan büyük önem taşır. Kabartmaların düzeni ve içerikleri şu şekildedir:

• Ön yüz (uzun yüz): Lahdin ön yüzünde, Makedonlar ile Persler arasındaki Issos Savaşı sahnelenmiştir. Askerlerin ve atlı birliklerin hareketi, sahneye canlı ve dinamik bir görünüm kazandırır. En solda, Nemea Aslanı postundan yapılmış bir miğfer takan figürün Büyük İskender olduğu kabul edilir; bu nedenle lahit, “İskender Lahdi” olarak anılmıştır.

• Arka yüz (diğer uzun yüz): Arka yüzde, Makedon ve Pers askerleri birlikte aslan ve geyik avlamaktadır. Sahnenin ana karakterleri, figürlerin ortasında yer alır. Orta kısımda görülen aslana darbe indiren figürün Sidon Kralı Abdalonymos olduğu düşünülürken, ona yardıma gelen figür ise Büyük İskender olarak kabul edilir. Bu sahne, güç, cesaret ve iş birliğini simgelemekle kalmaz; İskender’in Abdalonymos’a desteğinin, kralın siyasi meşruiyetini ve bölgedeki etkisini simgeleyen sembolik bir anlamı da vardır.

• İlk dar yüz ve alınlık: Bu dar yüzde Makedon ve Pers askerleri arasındaki çatışma betimlenmiştir. Yüzün hemen üzerindeki alınlıkta ise aynı sahnenin devamı niteliğinde bir çatışma tasvir edilmiştir; böylece savaş teması tek bir bütün hâlinde sunulmuştur.

• Diğer dar yüz ve alınlık: Bu kısım, yalnızca Pers askerlerinin katıldığı bir av sahnesini gösterir. Bu yüzün hemen üzerindeki alınlıkta ise Makedonlar ve Persler arasındaki bir çatışma tasvir edilmiştir. İki sahne birlikte, savaş ve av temasını tek bir bütün hâlinde sunar.

Sanatsal ve Kültürel Değeri

İskender Lahdi, Yunan heykel sanatının en seçkin örneklerinden biridir. Kabartmalar, sahnelerdeki hareketin tüm dinamizmini gözler önüne serer ve hem savaş hem de av temalarını ustalıkla yansıtır.

İskender Lahdi (diğer dar yüz), fotoğraf : M.Özveren.

Günümüzde İskender Lahdi

Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen İskender Lahdi, müzeyi ziyaret edenlerin en çok ilgisini çeken eserlerden biridir. Hem sanat tarihi açısından eşsiz bir örnek, hem de Büyük İskender’in imgesinin tarih boyunca nasıl yaşatıldığını gösteren güçlü bir kanıttır.

Sonuç

İskender Lahdi, Büyük İskender’e ait olmasa da onun mirasının ne kadar etkili olduğunu gösterir. Abdalonymos, kendi mezarında İskender’in tasvirlerine yer vererek onun görkeminden pay almak istemiştir. Böylece lahit, yalnızca bir mezar değil, bir imparatorun gölgesinin tarih boyunca nasıl hissedildiğini anlatan önemli bir sembol hâline gelmiştir.

Kaynaklar

Smarthistory. The Alexander Sarcophagus.

Wikipedia. Alexander Sarcophagus.

Gordion Düğümü Efsanesi

Gordion Düğümünü Kesen İskender, Fedele Fischetti (1732-1792).

Efsaneye göre yeni bir kral arayışında olan Friglere bir kahin tarafından şehre öküz arabasıyla gelecek ilk kişiyi kral ilan etmeleri söylenir. Bu şanslı kişi fakir bir köylü ve Midas'ın babası Gordios'tur. Talihin yüzüne gülmesiyle kral olan Gordios bunun şerefine tanrı Sabazios'a şükranlarını sunmak için kağnısını tanrının tapınağına adar ve onu kızılcık dallarından bir düğümle tapınağın sütunlarından birine bağlar. Ardından etrafındaki kalabalığa dönüp şöyle der : "Bu düğümü çözecek kişi, tüm Asya'ya egemen olacaktır." Bu söz Asya'nın fatihi olma hevesiyle yanıp tutuşan pek çok kişinin düğümü çözmeyi denemesine neden olur. Ancak Büyük İskender'e kadar hiçbiri başarılı olamaz.

Asya'nın kralı olmak idealiyle Makedonya'dan yola çıkan ve bu uğurda Persleri ilk olarak MÖ 334'te Granikos'ta bertaraf eden İskender, Batı Anadolu'yu Pers egemenliğinden kurtardıktan sonra doğuya ilerlemeye devam etmiş ve Frigya'ya gelmiştir. Adını Gordios'tan alan Friglerin ünlü şehri Gordion'a geldiğinde efsaneyi öğrenir ve kendisi de Asya'yı ele geçirme arzusu taşıdığından düğümü çözmek ister. Fakat denemeleri başarısızdır, zira çözülmek bir yana düğüm yerinden oynamaz. İskender düğümü nasıl çözeceğini bulamaz, ancak başarısızlığı halkın gözünde olumsuz bir etki yaratmasın diye de onu o şekilde bırakmak istemez. Fazla zaman harcamanın gereksiz olduğunu düşünür ve hiddetle kılıcını vurarak düğümü çözer. Ardından da kalabalığa "Şimdi çözüldü" dediği rivayet edilir. Hikayenin başka bir versiyonunda ise, İskender'in düğümü kaba kuvvete başvurmadan zekası ve kabiliyeti sayesinde çözdüğü anlatılır. Her ne olursa olsun neticede düğüm çözülmüş, efsane de sona ermiştir.

Çokça anlatılan ve zihinlerde daha fazla yer eden birinci versiyonda (kılıçla düğümü parçalama) İskender'in hareketi, akıl ve mantıkla çözülemeyen sorunların yalnızca kaba kuvvetle çözülebileceğini göstermek ister niteliktedir. Ancak zeka ve kabiliyet gerektiren bir konuda şiddete başvurduğu için beklentinin dışında bir çözüm sergilemiştir. Başvurduğu yol her ne kadar tartışmalı olsa da neticede efsaneyi çözen Büyük İskender olmuştur. Fakat Pers İmparatorluğu'nu yıkmasına ve Hindistan'a kadar gitmiş olmasına rağmen kimilerine göre Asya'yı tam olarak ele geçirememesinin nedeni bu efsaneyi çözmede başvurduğu kaba kuvvettir. Gordion Düğümü ifadesi günümüzde ise karmaşık ve çözümü çok zor görünen sorunları tasvir etmek için kullanılır.