Bizans Adı Nereden Geliyor?

Ayasofya'da yer alan ve MS. 10. yüzyıla tarihlenen bu mozaikte, I. Konstantinus tahtta oturan Hz. Meryem ve Hz. İsa'ya Konstantinopolis şehrinin bir temsilini sunmaktadır, fotoğraf : Myrabella, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Bizans adı, MÖ. 7. yüzyıl ortalarında Yunanistan'dan gelen Megaralı kolonistler tarafından kurulan Byzantion kentinden gelmektedir. Kent adını, Megaralılarca oikistes (kurucu) seçilmiş olan Byzas'tan almıştır. Byzantion ise "Byzas'ın Yeri" anlamına gelmektedir.

Kent, Roma İmparatoru I. Konstantinus tarafından MS. 330'da imparatorluğun yeni başkenti yapıldıktan sonra "Nova Roma" (Yeni Roma) olarak adlandırıldı; fakat bir süre sonra kurucusuna atfen, Yunanca "Konstantinus'un Şehri" anlamına gelen Konstantinopolis kullanılmaya başlandı. Kent ahalisi de kendilerini Romalı olarak tanımlıyordu.

Peki, "Bizans İmparatorluğu" ifadesi nereden çıktı? Bu ifade, imparatorluk varlığını sürdürürken (MS. 330-1453) kullanılan bir ad değildi. Bu terimi imparatorluktan bahsederken kullanan ve Batı tarih yazımına kazandıran kişi, Alman tarihçi ve hümanist Hieronymus Wolf'tur (MS. 1516-1580). Wolf, 1557 yılında yayımlanan Corpus Historiæ Byzantinæ (Bizans Tarihi Külliyatı) adlı eserinde, kentin Konstantinopolis'ten önceki adı olan Byzantion'dan türettiği "Bizans" terimini kullanmıştır. Bu kullanım sayesinde ifade, Batılı tarihçiler tarafından benimsenmiş ve yaygın olarak kullanılmıştır.

Wolf'un bu terimi kullanmasının nedeni, pagan dinine mensup ve Latince konuşan Batı Roma ile Hristiyanlığı benimsemiş ve Yunanca'nın egemen olduğu Doğu Roma arasında bir ayrım meydana getirmek istemesiydi. Dolayısıyla, "Bizans İmparatorluğu" ifadesi modern tarihçilikte yapay bir adlandırma olarak görülmekle birlikte, tarihsel olarak daha doğru olan ifade Doğu Roma İmparatorluğu'dur. Zira var olduğu süreçte imparatorluğun sakini olan hiçbir Romalı kendisini Bizanslı olarak tanımlamamıştır.