Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi (1. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1906, Pera Müzesi, İstanbul.

Türk resim sanatının öncü ismi Osman Hamdi Bey’in imzasını taşıyan Kaplumbağa Terbiyecisi, Osmanlı aydınlanma sürecinin, Doğulu kimlik ile Batılı akademik anlayışın kesişiminde yer alan en ikonik yapıtlarından biridir. Sanat eğitiminden arkeolojiye, müzecilikten mühendislik ve eğitim kurumlarının kuruluşuna kadar birçok alanda yenilikçi adımlar atan sanatçı, bu eserinde Bursa Yeşil Cami’nin döküntü çinili odasında geleneksel kıyafetler içinde bir derviş kılığında kendisini modellik ederken betimler. Arkasında tuttuğu ney ve sırtındaki vurmalı çalgıyla kaplumbağaları terbiye etmeye çalışan bu figür, sanatsal üslubunun yanı sıra dönemin toplumsal yapısına da ayna tutar. Eserin fikir kaynağının ise sanatçının Paris yıllarında takip ettiği Tour du Monde dergisinde yer alan ve Japonya’daki kaplumbağa terbiyecilerini konu edinen bir gravür olduğu düşünülmektedir.

Eser, Osman Hamdi Bey tarafından birer yıl arayla iki farklı versiyon olarak resmedilmiştir. İlk kez 1906 yılında Fransız Sanatçılar Derneği’nin Paris’teki sergisinde L’homme aux Tortues (Kaplumbağalı Adam) adıyla sergilenen ve günümüzde Pera Müzesi’nde yer alan ilk versiyon, Türk resim tarihinin en kıymetli parçaları arasında bulunur. 1907 tarihli ikinci versiyon ise günümüzde Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonundadır. İki tablo ana kompozisyon bakımından büyük benzerlik gösterse de ince estetik farklar barındırır: İlk versiyonda beş kaplumbağa yer alırken ikinci versiyonda kaplumbağa sayısı altıya yükselmiş; mekâna Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı bir testi, “Muhammed” yazılı ek bir hat levhası ve sanatçının dünürü Münir Paşa’ya yönelik Fransızca ithaf notu eklenmiştir.

Kaplumbağa Terbiyecisi (2. versiyon), Osman Hamdi Bey, 1907, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Kaplumbağa Terbiyecisi, yalnızca mekânsal ve ikonaografik detaylarıyla değil, barındırdığı derin alegorik anlamlarla da Türk sanat tarihine yön vermiştir. Tablodaki derviş figürü, değişime ve yeniliğe direnen bir toplumu sanat ve kültür yoluyla muasır medeniyet seviyesine çekmeye çalışan sabırlı fakat yorgun bir aydının—yani Osman Hamdi Bey’in kendisinin—sembolü olarak yorumlanır. Dervişin elindeki neyi üflemek yerine arkasında tutması, toplumu eğitme ve dönüştürme çabasındaki dervişane sabrın sınırlarını ve karşılaşılan direnci simgeler. Mekândaki “Kalplerin şifası, sevgiliye kavuşmaktır” yazılı hat levhası esere mistik bir derinlik katarken, Osman Hamdi Bey’in bu yapıtı Doğu-Batı sentezini ve modernleşme sancılarını tuvale aktaran ölümsüz bir başyapıt haline getirmiştir.

Kaynaklar

İş Sanat. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Pera Müzesi. Kaplumbağa Terbiyecisi.

Vikipedi. Kaplumbağa Terbiyecisi.