Ianus

Ianus büstü, fotoğraf: Fubar Obfusco, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

Romalıların en eski ve en köklü tanrılarından biri olan Ianus (Janus), Yunan mitolojisinde doğrudan bir karşılığı bulunmayan, tamamen Roma’ya özgü nadir tanrılardandır. Başlangıçta ev kapılarının (ianua), geçitlerin ve eşiklerin ruhu (numen) olarak kabul edilen Ianus, zamanla gelişerek başlangıçların, sonların, mevsimsel ve takvimsel geçişlerin muhafızı haline gelmiştir. Biri geçmişe diğeri geleceğe, iki zıt yöne bakan iki yüzlü tasviriyle (Ianus bifrons) bilinen bu tanrı, her giriş ve çıkışın sorumlusu sayıldığı için dualarda ismi Iuppiter’den (Jüpiter) bile önce anılırdı. Yılın ilk ayı olan Ocak (Ianuarius / January) adını ondan aldığı gibi, her ayın ve her günün ilk anları da ona adanmıştır. Mitolojik anlatılara göre Teselya’dan sürgün edildikten sonra Roma’ya gelen ve Tiber Nehri kıyısında Ianiculum şehrini kuran Ianus; tarımı, parayı ve şehir yaşamını öğreterek bölge halkını uygarlaştırmış, hüküm sürdüğü döneme Altın Çağ huzuru kazandırmıştır.

Ianus, Roma’nın toplumsal, askeri ve ritüel hayatında da hayati bir koruyucu role sahipti. Sabin saldırısı sırasında surlara tırmanan düşmanların üzerine sıcak su kaynağı fışkırtarak şehri kurtardığına inanılan tanrı adına, Roma Forumu’nda bronz kapılı ünlü Ianus Geminus Tapınağı inşa edilmiştir. Savaş zamanlarında tanrının Romalılara yardıma koşabilmesi için bu tapınağın kapıları açık bırakılır, ordunun savaşa giderken kapılardan doğru ritüellerle geçmesine büyük önem verilirdi. Sadece barış dönemlerinde kapatılan bu kapılar, Romalıların neredeyse aralıksız savaş halinde olması nedeniyle tarih boyunca çok nadir kapatılabilmiştir. Nitekim Iulius Caesar döneminde Senatus, barışı simgelemek adına bu kapıları özel bir seremoniyle kapatmıştır. Ev halkının koruyucusu olan ruhlardan devlet düzeyindeki bir muhafıza dönüşen Ianus, Roma dininin Yunan etkileri altında insanileşmesinden etkilenmeyerek özgün yapısını, simgelediği derin bilgeliği ve gücünü sonuna kadar korumuştur.

Kaynaklar

Britannica. Janus.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.

World History Encyclopedia. Janus.