Senatus

Cicero, Catilina'yı Senato'da suçluyor, Cesare Maccari, 1889.

Roma Senatus'u, Krallık döneminden Doğu Roma’nın geç evrelerine kadar yaklaşık bin altı yüz yıllık uzun bir süreçte varlığını korumuş; Roma’nın küçük bir kentten üç kıtaya yayılan büyük bir imparatorluğa dönüşümünde ve ardından geçirdiği idari değişimlerde en kritik kurumsal unsur olmuştur.

Krallıktan Cumhuriyete Senatus'un Kurumsallaşması

Senatus’un kökeni, geleneksel anlatıya göre Roma'nın kurucusu olarak kabul edilen Kral (Rex) Romulus’un Danışma Meclisi olarak seçtiği 100 yaşlıya (patres) dayanır. Krallık ve Erken Cumhuriyet döneminde kralların ve consul'lerin geçici danışma kurulu olan bu yapı, ilk başlarda patres (soylular) ve sonradan listeye eklenen (conscripti) ayrımıyla biçimlenmiş; böylece pleb seçkinlerinin de meclise katılımı sağlanmıştır. MÖ 4. yüzyılın sonlarında çıkarılan Lex Ovinia (Ovinia Kanunu) ile birlikte üyeliğin censor'ler (censores) tarafından ömür boyu kalıcı hâle getirilmesi ve eski devlet adamlarının (ex-magistratus) otomatik kayıt hakkı kazanması, Senatus’u devletin tek sürekli ve tecrübeli kurumsal organı hâline getirmiştir.

Olgunluk Çağında (MÖ 3. ve 2. yüzyıl) Senatus'un Yapısı ve Yetkileri

Cumhuriyet’in olgunluk çağında Senatus, yaklaşık 300 zengin ve soylu aristokrattan oluşmaktaydı. Toplantılar princeps senatus (en kıdemli soylu eski censor) sırasıyla başlatılır, alınan kararlar senatus consultum adı verilen kararnamelere dönüşürdü. Senatus; devlet hazinesini (aerarium), dinî yaşamı, ordu birliklerinin tahsisini, dış politikayı ve eyalet idaresini (provincia) kontrol ederdi. Kriz dönemlerinde ise yargı ve kanun üstü yetkiler tanıyan senatus consultum ultimum (olağanüstü hâl kararnamesi) çıkararak cumhuriyeti koruma iddiasında bulunurdu.

Sulla ve Iulius Caesar dönemindeki Reformlar (MÖ 1. yüzyıl)

Lucius Cornelius Sulla üye sayısını 300'den 600'e çıkardı (MÖ 81). Senatus'a giriş doğrudan quaestor'luk görevini ifa etmeye bağlandı ve yıllık quaestor sayısı 20'ye yükseltildi. Iulius Caesar ise üye sayısını 900'e çıkardı (MÖ 45). Eyalet mensupları ve kendi destekçileri meclise dâhil edilerek geleneksel aristokrasi seyreltildi.

Principatus ve Dominatus: İmparatorluk Vesayeti Dönemi

MÖ 1. yüzyıldaki iç savaşlar ve Lucius Cornelius Sulla ile Iulius Caesar’ın müdahaleleri sonrası, ilk imparator Augustus (Princeps) meclisi temizleyerek üye sayısını tekrar 600’e düşürdü ve üyelik için 1.000.000 sestertius miktarında yüksek bir mülkiyet şartı (census) getirdi. Augustus, cumhuriyet vitrinini korumak adına Senatus’a aerarium, bakır sikke basımı (moneta) ve Senatus eyaletlerinin yönetimi gibi alanları bıraktı; adlectio (doğrudan senatör atama) ve censor'luk yetkileriyle meclisi tamamen kendi kontrolüne aldı.

• Kademeli Yetersizleşme: Zamanla aerarium’un yerini fiscus (imparatorluk hazinesi) aldı. İki yüzyıl içinde Roma dışı eyalet mensuplarının (Gallia Narbonensis, Hispania, Kuzey Afrika ve Doğu eyaletleri) dâhil olmasıyla senatör sınıfı homojen yapısını kaybetti.

• Yargı Yetkisi: Meclis, halk meclislerinin (comitia) işlevsizleşmesiyle vatana ihanet ve kamu davalarında bir yargı organına dönüştü. Hadrianus sonrasında senatus consulta mutlak kanun gücü kazandıysa da, bu karar almalar tamamen sarayın iradesini onaylamaktan ibaretti.

Geç İmparatorluk, Bölünme ve Kurumun Sonu

Üçüncü yüzyıl krizleri ve imparator Gallienus ile Diocletianus’un reformları, senatörlerin askerî ve idari görevlerden el çekmesine, komutanlıkların equites (süvariler) sınıfına devredilmesine yol açtı. Dördüncü yüzyılda I. Constantinus, equites ile ordo senatorius (senatör sınıfı) sınıflarını birleştirerek üye sayısını 2.000’e çıkardı. MS 359 yılında Constantinopolis Senatus’unun kurulmasıyla Roma Senatus’u yalnızca İtalya ve şehir idaresiyle (praefectus urbi) sınırlı yerel bir soylular kulübüne dönüştü.

Batı Roma İmparatorluğu’nun MS 476’da Odoacer tarafından yıkılmasından sonra bile Cermen kralları (Odoacer ve Ostrogoth'lar) kendi yönetimlerine meşruiyet sağlamak adına Roma Senatus’unu yaşatmaya devam ettiler. Roma Senatus’u kaynaklarda en son MS 603 yılında anılırken, Doğu Roma (Constantinopolis) Senatus’u varlığını 9. yüzyıla kadar bürokratik bir tören meclisi olarak sürdürmüştür.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Livius. Senate.