Spartalı Lykurgos

Lykurgos, Merry-Joseph Blondel, 1828.

Antik Yunan dünyasının en disiplinli ve özgün toplumlarından biri kuşkusuz Spartalılar’dı. Fakat onları “Sparta” yapan sadece savaşçı ruhları değildi; toplumu biçimlendiren bir reform sistemi de büyük rol oynuyordu. Bu sistemin ardında efsanevi bir ad bulunur: Lykurgos.

Lykurgos’un kimliği tarih boyunca merak uyandırmış ve tartışılmıştır. Onun gerçekten yaşayıp yaşamadığı kesin olarak bilinmez; ancak adına atfedilen reformlar Sparta’yı Yunan dünyasının geri kalanından ayıran dayanıklı bir yapı oluşturmuştur.

Lykurgos Kimdir?

Antik kaynaklara göre Lykurgos, Sparta'da kral olma hakkına sahip olmasına rağmen, tahtı yeni doğan yeğenine devretmiş ve onun yetişkinliğine kadar naibi olacağını ilan etmiştir. Ancak daha sonra çocuğu öldüreceği yönündeki dedikodular nedeniyle katil olarak suçlanmamak için Sparta’dan ayrılarak uzun bir yolculuğa çıkmıştır. Girit ve İonia gibi yerlerde farklı yönetim biçimlerini incelemiş, bu deneyimlerini Sparta’ya döndüğünde kendi reformlarına temel yapmıştır. Lykurgos’un yasalarının uygulanmaya başladığı dönem muhtemelen M.Ö. 8. yüzyılın ortaları ile M.Ö. 7. yüzyılın başları arasındadır.

Sparta’nın Siyasal Düzeni: Büyük Rhetra ve Üçlü Yönetim

Sparta’nın siyasal düzeni “Büyük Rhetra” adı verilen anayasal yapı üzerine kuruluydu. Bu sisteme göre kent devleti üç temel kuruma dayanıyordu:

İkili Krallık: Sparta’da aynı anda hüküm süren iki kral, Agiad ve Eurypontid ailelerinden gelirdi. Bu krallar hem ordunun komutanı hem de dini törenlerin lideriydi.

Gerousia (Yaşlılar Meclisi): İki kral ve 60 yaş üzeri 28 erkek yurttaş olmak üzere 30 kişiden oluşan bu konsey yasaları hazırlar, önemli devlet meselelerini tartışır ve ölüm cezası gerektiren davalarda karar merci olarak görev yapardı.

Apella (Halk Meclisi): 30 yaş üzeri erkek yurttaşlardan oluşan bu meclis, Gerousia tarafından sunulan yasa önerilerini onaylar veya reddederdi.

Bu üçlü yönetim sisteminde monarşi, aristokrasi ve halk dengeli bir biçimde temsil edilir ve erken bir karma anayasa örneği olarak görülür.

Ayrıca, bu düzen içinde Ephoroi (Denetçiler) da önemli bir rol oynardı. Her yıl seçilen beş kişi, kral ve diğer yetkililerin yasaları uygulamasını denetler, Gerousia ve Apella toplantılarını yönetir ve gerektiğinde cezai işlemler uygularlardı. Ephoroi, özellikle krallar üzerinde güçlü bir yasal denetim yetkisine sahipti. Bu nedenle Sparta sistemi, antik dünyada “monarşinin denetlendiği ilk anayasal modellerden biri” olarak da görülür.

Toplumsal Düzen

Lykurgos’un reformlarının merkezinde toplumun askeri bir disiplinle şekillendirilmesi vardı. Spartalılar, “eşitler” anlamına gelen homoioi olarak adlandırılır, bireysel zenginlik ve gösteriş yerine toplumsal uyum ve ölçülülük değerlerini benimserlerdi. 

Toprak reformu sayesinde mülkiyet eşitliği sağlanmış, lüks yaşam biçimleri yasaklanmıştı. Lykurgos, altın ve gümüş parayı kaldırarak yerine demir para kullanılmasını emretmişti. Bu sayede zenginliğe dayalı gösteriş engellenmiş, dış ticaret neredeyse imkânsız hale gelmişti. Ayrıca sanat ve edebiyat gibi bireysel ifade biçimleri sınırlanmış, Sparta bu nedenle sanatta diğer Yunan şehirlerine göre geri kalmıştı.

Spartalı erkek yurttaşlar ayrıca syssitia adı verilen ortak sofralarda yemek yerlerdi. Bu uygulama, hem toplumda eşitliği sağlıyor hem de askerî dayanışmayı güçlendiriyordu. Böylece Sparta toplumu tamamen askerî başarı ve yurttaşlık görevine odaklanmıştı.

Kadınlar da Sparta toplumunda diğer Yunan şehirlerindeki hemcinslerinden oldukça farklı bir konuma sahipti. Fiziksel eğitim almaları, mülk sahibi olabilmeleri ve toplumsal yaşamda görünür olmaları teşvik ediliyordu. Çünkü Sparta’nın savaşçı yapısına doğrudan katkı sunarlardı. Kadınların güçlü ve sağlıklı olmaları, Sparta’nın bütünsel güç anlayışının bir parçasıydı.

Eğitim Sistemi (Agoge)

Sparta’da erkek çocuklar yedi yaşına geldiklerinde ailelerinden alınarak Agoge adı verilen katı bir eğitim sistemine dahil edilirdi. Burada disiplin, cesaret, dayanıklılık ve itaati öğrenirlerdi. Sert fiziksel antrenmanların yanı sıra kıtlık ve zorluklarla baş etmeyi de deneyimleyerek yetişirlerdi. 

Çocuklar aç kaldıklarında yemek bulabilsinler diye hırsızlığa teşvik edilirlerdi; amaç ahlaki bir yozlaşma değil, zor şartlarda hayatta kalma becerisi ve dikkat geliştirmekti. Yakalanan çocuklar hırsızlık yaptıkları için değil, yakalandıkları için cezalandırılırlardı. Bu eğitim sistemi, Sparta’nın askerî disiplinini ve toplumsal dayanıklılığını kuşaktan kuşağa aktarmayı amaçlıyordu.

Lykurgos’un Mirası

Lykurgos’un yasaları o kadar kutsal kabul edilirdi ki, Spartalılar bu düzeni sonsuza dek koruyacaklarına dair yemin etmişlerdi. Rivayete göre Lykurgos, halkına “Ben dönene kadar yasaları değiştirmeyin” demiş ve bir daha geri dönmemiştir.

Bu anlatı, Lykurgos’un tarihsel kişiliğinden çok, bir ideali temsil ettiğini gösterir. Onun adı, düzenin, disiplinin ve sadeliğin simgesi hâline gelmiştir. Sparta, yüzyıllar boyunca bu mirasın gölgesinde varlığını sürdürmüş; ancak değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlanmıştır.

Kaynaklar

Herodotos, (2016). Tarih, (çev. Müntekin Ökmen), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.

Kaya, M. (2016). Ege ve Eski Yunan Tarihi I: Tarih Öncesi Çağlardan Klasik Çağa Kadar, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.

Ksenophon, Spartalıların Devleti - Atinalıların Devleti, (çev. Okan Demir), İstanbul: Pinhan Yayıncılık.

Plutarkhos, Lykurgos'un Hayatı, (çev. Sabahattin Eyüboğlu - Vedat Günyol), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.

Pomeroy, S. B. - Burstein S. M., W. Donlan, J. T. Roberts, D. W. Tandy. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi Siyaset, Toplum ve Kültür, (çev. Oğuz Yarlıgaş), İstanbul: Alfa Yayınları.