Peloponnesos Savaşları

Atina ve Sparta hoplitleri mızrak ve kalkanlarıyla savaş halinde.

Antik Yunan tarihi, yoğun siyasi çekişmeler ve savaşlarla şekillenmiştir. Bu çatışmaların en önemli örneklerinden biri, M.Ö. 431–404 yılları arasında yaşanan Peloponnesos Savaşlarıdır. Bu savaşla ilgili en detaylı ve önemli eserlerden biri, çağdaşı olan tarihçi Thukydides'in eseridir. Atina ile Sparta ve müttefikleri arasında geçen bu savaş, sadece askeri bir mücadele değil, aynı zamanda iki farklı siyasal sistemin ve stratejinin çatışması olarak da öne çıkar.

1. Savaşın Nedenleri

Savaşın temel nedeni, Atina'nın donanma gücüyle ekonomik ve siyasal nüfuzunu artırmasının Sparta ve müttefiklerinde endişe yaratmasıdır. 

Savaşın kıvılcımları özellikle Korinthos’un kolonileri üzerinden alevlendi. Bir Korinthos kolonisi olan Korkyra (modern Korfu), bağımsızlığını korumak istiyordu. Atina’nın desteğini alması, Korinthos ile Atina’yı karşı karşıya getirdi (M.Ö. 433).

Benzer bir gerilim Potidaia’da yaşandı. Potidaia, Atina’nın Delos Deniz Birliği’ne üye olmasına rağmen, kolonisi olduğu Korinthos ile bağlarını sürdürüyordu. Atina bu bağı koparma talebi reddedilince Potidaia'yı kuşattı (M.Ö. 432). 

Aynı yıl, Atina Sparta müttefiki Megara'yı ekonomik olarak zayıflatmak için Megara Kararnamesi'ni çıkardı. Bu karar, Megara'nın hem Attika limanlarında hem de Atina pazarlarında ticaret yapmasını yasakladı. Bu ambargo Megara ekonomisini zor duruma soktu. Sparta ise bunu düşmanca bir hareket olarak algıladı. Diplomatik girişimler sonuçsuz kalınca savaş kaçınılmaz hâle geldi.

2. Savaşın ilk Evresi (M.Ö. 431–421) ve Nikias Barışı

Savaşın ilk evresinde iki taraf farklı stratejiler benimsedi. Sparta kralı Arkhidamos, güçlü kara ordusuna güvenerek her bahar Attika’ya giriyor, ekinleri ve köyleri yakarak Atina’yı yıpratmayı ve sonunda kara savaşında yenerek kenti teslim almayı planlıyordu. Atina ise Perikles’in öngördüğü şekilde surların korumasına çekildi; kırsalı kaybetmeyi göze alarak donanmasına yaslanıyor, Peloponnesos kıyılarına deniz akınları düzenleyerek düşmanı ekonomik ve moral açıdan sarsmaya çalışıyordu.

Kapalı şehirde nüfusun artmasıyla veba salgını patlak verdi. Binlerce kişiyle birlikte Perikles de hayatını kaybetti. Buna rağmen Atina, donanmasının sağladığı üstünlüğü kullanarak Pylos yakınlarında gerçekleşen Sphakteria Savaşı’nda (M.Ö. 425) Spartalıları ağır bir yenilgiye uğrattı.

O dönem savaşa Atina tarafında komutan (strategos) olarak katılan Thukydides, Sparta generali Brasidas’ın Amphipolis’i ele geçirmesini engelleyememesi sebebiyle 20 yıllığına sürgüne gönderildi. Sürgün sırasında gözlemlediği olayları ve savaşları kayda geçirerek meşhur eseri Peloponnesos Savaşları Tarihi’ni yazmaya başladı. Aynı çatışmada Atinalı Kleon da Amphipolis’i geri almak için sefere çıktı ve kuşatmada Brasidas ile çatışırken her iki komutan da öldü.

Her iki taraf da ağır kayıplar yaşamıştı. Atina, savaşın uzaması ve uğradığı askeri başarısızlıklar nedeniyle stratejik üstünlüğünü yitirirken; Sparta ise uzun süren seferlerin yarattığı ekonomik zorluklar ve ordusunun kentten uzak olması nedeniyle olası bir Helot ayaklanmasından çekindiği için savaşı sürdürmenin riskli olduğuna karar verdi. Böylece Nikias Barışı (M.Ö. 421) imzalandı; bu barış, kalıcı bir çözüm değil, iki tarafın da zaman kazanma girişimiydi.

3. Savaş Yeniden Alevleniyor: Melos Kuşatması

Nikias Barışı kısa ömürlü oldu. Atina, Ege’deki hâkimiyetini pekiştirmek ve Delos Deniz Birliği’ne bağlı olmayan adaları kendi kontrolü altına almak amacıyla Melos adasına öncelikle teslim olmasını ve birliğe katılmasını teklif etti. Melos bu teklifi reddetti ve tarafsız kalmayı sürdürdü. Bunun üzerine Atina adayı kuşattı.

Atina’nın güçlü donanması ve stratejik baskısı karşısında ada teslim oldu (M.Ö. 416). Kuşatma sonucunda erkekler öldürüldü, kadın ve çocuklar köleleştirildi. Melos’un işgali, Atina’nın saldırgan politikasının ve Delos Deniz Birliği üzerindeki baskısının simgesi olarak tarih sahnesinde yer aldı.

4. Sicilya Seferi ve Atina’nın Büyük Felaketi (M.Ö. 415–413)

Sicilya’yı ele geçirme fikri, Atina içinde güçlü ve agresif kanadın stratejik önerisi olarak ortaya çıktı. Bu planın en ateşli savunucusu genç ve ihtiraslı siyasetçi Alkibiades idi. Amaç, Batı Akdeniz’de üs oluşturmak, Sicilya’daki kaynaklara hâkim olmak ve Sparta ile müttefiklerinin batı ticaretine engel olmaktı.

Ancak sefere çıkılacağı sırada Atina’da Hermes heykellerinin tahrip edilmesi hadisesi nedeniyle suçlandığı için kaçıp Sparta'ya sığındı. Sparta’ya verdiği bilgiler, seferin trajedisini hazırladı. Komutan Nikias ise bu seferde isteksizdi ve kararsızlığı ordunun moralini ciddi şekilde sarstı. Syrakusai önlerinde Atina ordusu büyük bir yenilgiye uğradı; sefer tam bir felaketle sonuçlandı.

5. Son Evre (M.Ö. 413–404): Lysandros ve Atina’nın Düşüşü

Sicilya bozgunundan sonra Sparta, Pers desteğiyle güçlü bir donanma kurdu. Bu donanmanın komutanlığına Lysandros getirildi. Atina içeride darbelerle sarsılırken, Sparta stratejik üstünlüğe ulaştı.

Deniz muharebeleri:

• Kynossema (M.Ö. 411) ve Kyzikos (M.Ö. 410), Atina’ya geçici moral verdi.

• Notion (M.Ö. 406) yenilgisiyle üstünlük tekrar Sparta’ya geçti.

• Arginusai Zaferi (M.Ö. 406), Atinalılara umut verdi ama iç krizler moral yıkımına yol açtı.

• Aigospotamoi (M.Ö. 405), Lysandros’un kesin zaferi oldu; Atina donanması yok edildi ve şehir teslim oldu.

M.Ö. 404'te Atina, Sparta’ya teslim olmak zorunda kaldı; surları yıkıldı, donanması dağıtıldı. Peloponnesos Savaşları böylece sona erdi.

Sonuç ve Önemi

Peloponnesos Savaşları, Sparta’nın zaferiyle sonuçlandı; ancak bu zafer kalıcı bir istikrar getirmedi. Atina büyük kayıplar vermiş, ekonomik ve siyasi olarak zayıflamıştı. Sparta hegemon konuma yükselse de bu durum kısa sürdü.

Savaşın önemi, sadece siyasi sonuçlarında değil, Antik Yunan dünyasının toplumsal ve kültürel yapısına etkisinde de görülür. Demokrasi ile oligarşi arasındaki ideolojik çatışma, uzun süren savaşın toplumlar üzerindeki yıpratıcı etkisi ve Yunan şehir devletlerinin zayıflaması, ilerleyen dönemde Makedonya’nın yükselişine zemin hazırlamıştır.

Okuma Önerileri

• Kaya, M. (2022). Ege ve Eski Yunan Tarihi II: Klasik ve Hellenistik Çağlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.

• Ksenophon. (1999). Yunan Tarihi (Hellenika) (Prof. Dr. S. Sinanoğlu, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

• Martin, T. R. (2014). Eski Yunan: Tarihöncesinden Hellenistik Çağ’a (Ü. H. Yolsal, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.

• Pomeroy, S. B., Burstein, S. M., Donlan, W., Roberts, J. T., & Tandy, D. W. (2020). Antik Yunan’ın Kısa Tarihi: Siyaset, Toplum ve Kültür (O. Yarlıgaş, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.

• Rhodes, P. J. (2019). Antik Yunan'ın Kısa Tarihi (C. Atay, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.

• Tekin, O. (2015). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İstanbul: İletişim Yayınları.

• Thukydides. (2017). Peloponnesos Savaşları (F. Akderin, Çev.). İstanbul: Belge Yayınları.