İphigeneia

İphigeneia Tauris'te, Anselm Feuerbach, 1871.

Yunan mitolojisinde Agamemnon ile Klytaimnestra’nın kızı olarak bilinen İphigeneia (Homeros destanlarında İphianassa adıyla geçer), Troia Savaşı ve devamındaki olaylarla doğrudan ilişkili kilit bir figürdür. Akha ordusunun Aulis Limanı’nda esintisiz hava yüzünden mahsur kalması üzerine kahin Kalkhas, Agamemnon’un avlanırken Artemis’in kutsal geyiğini öldürdüğünü ve tanrıçanın gazabının ancak İphigeneia’nın kurban edilmesiyle dineceğini bildirir. Menelaos ve Odysseus’un baskılarına boyun eğen Agamemnon, kızını Akhilleus ile nişanlama bahanesiyle Mykenai’den çağırtır. Ancak tanrıça son anda genç kıza acıyarak sunakta onun yerine bir geyik koyar ve İphigeneia’yı Tauris’e (günümüzdeki Kırım Yarımadası) götürerek tapınağına rahibe yapar. Zamanla efsanenin çevresinde kurban yerinin Attike’deki Brauron olduğu, geyiğin yerine ayı, boğa ya da yaşlı bir kadının geçtiği veya törenin aniden kesildiği rasyonalist versiyonlar gibi pek çok farklı anlatı türemiştir. Hatta bazı kaynaklar İphigeneia’yı Klytaimnestra yerine Khryseis’in veya Theseus ile Helene’nin kızı olarak gösterirken; onun Megara’da öldüğü, Hekate ile özdeşleşip ölümsüzleştiği ya da Beyaz Ada’da Akhilleus ile evlenerek esrarengiz bir yaşam sürdüğü de aktarılır.

Tauris’teki tapınakta Karadeniz’e düşen yabancıları kurban etmekle görevlendirilen İphigeneia, yıllar sonra Delphoi kahininin emriyle Artemis heykelini almaya gelen kardeşi Orestes ve dostu Pylades ile karşılaşır. Kardeşini tanıyan genç kız, heykelle birlikte onlarla Yunanistan’a kaçar; dönüş yolunda Troas sahilindeki Sminthion şehrinde Sophokles’in kayıp Khryses tragedyasına konu olan çeşitli maceralar yaşadıktan sonra Mykenai’a ulaşırlar. İphigeneia, kız kardeşi Elektra’nın aksine uysal, saf ve yumuşak bir genç kız tipi çizse de, Aulis’te kızının kurban edilmek istenmesini unutmayan annesi Klytaimnestra’nın yüreğinde Agamemnon’a karşı dinmez bir kin doğmasına neden olmuştur; nitekim Klytaimnestra, Troia dönüşü kocasını Aigisthos ile birlik olup bu kin yüzünden öldürecektir. Homeros’un destanlarında Aulis veya Tauris serüvenlerine değinmeyip sadece adını anmakla yetindiği bu trajik karakter, Euripides’in İphigeneia Aulis’te ve İphigeneia Tauris’te adlı eserleriyle ün kazanmış, sonrasında Racine ve Goethe gibi usta yazarları etkileyerek Batı edebiyatında derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar

Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.

Grimal, P. (2012). Mitoloji Sözlüğü : Yunan ve Roma (S. Tamgüç, Çev.). Kabalcı Yayınevi.