Apoxyomenos

Apoxyomenos heykelinin MS 1. yüzyıla ait Roma dönemi mermer kopyası, fotoğraf: Gary Todd, Vatikan Müzeleri, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

MÖ 330 yılında heykeltıraş Lysippos tarafından yontulan Apoxyomenos, Eski Yunan sanatının Geç Klasik dönemden Helenistik döneme geçişini müjdeleyen en devrimsel eserlerden biri olarak kabul edilir. Eski Yunanca’da kelime anlamı "kazıyıcı" olan bu heykel, alışılagelmiş görkemli zafer sahnelerinin aksine, bir spor müsabakasından yeni çıkmış ve vücuduna sürdüğü yağ ile karışmış kum tabakasını strigilis adı verilen metal bir aletle temizleyen bir atleti tasvir eder. 

Lysippos bu eserinde, kendisinden önceki klasik geleneklerin dışına çıkarak heykel sanatına yeni bir soluk getirmiştir. Özellikle figürün başını vücuduna oranla daha küçük tutup bedenini daha ince ve uzun tasarlayarak estetik bir zariflik yakalamıştır. Bu değişiklik sayesinde figürü hantal bir yapıdan kurtarıp ona daha dinamik bir hava katmıştır. Heykelin en dikkat çekici yeniliği ise, figürün kollarından birini ileriye doğru uzatarak klasik dönemdeki cepheden görünüm zorunluluğunu kırmasıdır. Bu mekânsal derinlik, izleyicide heykelin etrafında gezinme ve onu farklı açılardan görme isteği uyandırarak sanatta üç boyutlu algıyı güçlendirmiştir. Eserde, klasik heykel geleneğinin vazgeçilmezi olan ve ağırlığın tek bacağa verilerek figüre doğal bir rahatlık katan kontrapost duruşu korunmuştur. Bu sayede heykele her an hareket edecekmiş gibi duran canlı bir form kazandırılmıştır.

Kaynaklara göre orijinal heykel, İmparator Tiberius döneminde (MS 14-37) Roma'ya getirilerek Agrippa Hamamı'nın önüne yerleştirilmiştir. Bronzdan yapılmış bu orijinal eser günümüze ulaşmamış olsa da, MS 1. yüzyıla tarihlenen mermer kopyası bugün Vatikan Müzeleri’nde sergilenmektedir. 1849 yılında Roma'daki Trastevere semtinde keşfedilen bu Roma kopyası; uzun, ince ve zarif yapısının yanı sıra vücuduna oranla küçük tasarlanan başıyla Lysippos’un estetik anlayışını kusursuzca yansıtır. Özellikle saçlar ve gözlerdeki detaylar, sanatçının gözlem gücünü kanıtlayan büyük bir özenle işlenmiştir.

Kaynaklar

Apoxyomenos, Vatican Museums.

Britannica, Lysippus: Ancient Greek Sculptor & Artist.

Smarthistory, Lysippos, Apoxyomenos (Scraper).